هەمەڕەنگ – INA
توێژینەوەیەکی زانستیی نوێ کە لەلایەن توێژەرانی زانکۆی "وێسترن ئۆنتاریۆ" لە کەنەدا ئەنجامدراوە، پەیوەندییەکی بەهێزی ئاشکرا کردووە لە نێوان بەکارهێنانی زۆری یارییە ڤیدیۆییەکان لەلایەن ئەو منداڵانەی کە بەدەست تێکچوونی گەشەی دەمارییەوە دەناڵێنن، و لاوازبوونی توانای کۆنتڕۆڵکردنی کاردانەوەکانیان؛ کە ئەمەش کارامەییەکی دەماریی بنەڕەتییە بۆ فێربوون، کارلێکی کۆمەڵایەتی و بیرکردنەوە پێش ئەنجامدانی هەر ڕەفتارێک.
توێژینەوەکە کە لەلایەن گۆڤاری زانستیی "هێلیۆن" (Heliyon)ـەوە بڵاوکراوەتەوە و ئاژانسی هەواڵی عێراقی (واع) بەدواداچوونی بۆ کردووە، ئاماژەی بەوە کردووە: "توێژەران تاقیکردنەوەکانیان لەسەر ٢٢٦ منداڵ ئەنجامداوە کە تەمەنیان لە نێوان ٤ بۆ ١٦ ساڵدایە، بەشێوەیەک کە ٣٩٪یان منداڵانی تووشبوو بە تێکچوونی کەمیی سەرنج و فرەجووڵەیی (ADHD) بوون، ٢٢٪یان تووشبووانی تەیفی ئۆتیزم بوون، و ٣٨٪ی تریشیان منداڵانی ئاسایی بوون".
تێپەڕاندنی پێوەرە تەندروستییە جیهانییەکان
ئەنجامی ئەو ڕاپرسییانەی کە ئاڕاستەی دایکان و باوکان کرابوون سەبارەت بە شێوازی ژیانی منداڵەکانیان و کاتەکانی نوستنیان، دەریخست کە "زۆربەی منداڵە بەشداربووەکان ڕێنماییەکانی کۆمەڵەی پزیشکانی منداڵانی کەنەدایان تێپەڕاندووە کە تایبەتە بە کاتی ڕێگەپێدراو بۆ تەماشاکردنی شاشەکان (کەمتر لە کاتژمێرێک لە ڕۆژێکدا بۆ تەمەنی ٢-٤ ساڵان، و کەمتر لە دوو کاتژمێر بۆ تەمەنی سەروو ٥ ساڵان)، بە جۆرێک تێکڕای بەکارهێنانی چالاکییە دیجیتاڵییەکان لەلایەن ئەوانەوە گەیشتووەتە نێوان ٣ بۆ ٤ کاتژمێر لە ڕۆژێکدا".
ڕێژەی تێپەڕاندنی ڕێنماییە تەندروستییەکان بەم شێوەیەی خوارەوە بووە:
· منداڵانی تووشبوو بە تەیفی ئۆتیزم: ٨٨٪ (زۆربەیان زیانیان پێگەیشتووە و پێوەرەکانیان تێپەڕاندووە).
· منداڵانی تووشبوو بە کەمیی سەرنج و فرەجووڵەیی: ٧٨٪.
· منداڵانی ئاسایی: ٧٤٪.
"تاقیکردنەوەی سترۆپ" لاوازیی خۆکۆنتڕۆڵکردن ئاشکرا دەکات
توێژینەوەکە ڕوونی کردووەتەوە کە "توێژەران پشتیان بە (تاقیکردنەوەی سترۆپ - Stroop task) بەستووە کە تاقیکردنەوەیەکی دەروونیی کارلێککارانەیە بۆ پێوانی توانای منداڵ لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی هەڵچوونی مەعریفی. لەم تاقیکردنەوەیەدا داوا لە منداڵەکە دەکرێت ناوی ڕەنگی مەرەکەبی وشە نووسراوەکە بڵێت و گرنگی بە واتای ڕاستەقینەی وشەکە نەدات (بۆ نموونە: وشەی 'سوور' بە ڕەنگی شین نووسرابێت)".
ئەنجامەکانی تاقیکردنەوەکە: ئەو منداڵانەی کە تووشبووی تەیفی ئۆتیزم بوون، کێشەیەکی ڕوونیان لە کۆنتڕۆڵکردنی کاردانەوەکانیاندا نیشاندا، و وەڵامەکانیان بە شێوازێکی هەڕەمەکی و پەلەپەل هەڵدەبژارد. دەرکەوت کە ئەوان هەستیارترین و هەڵچووترینن لە کاتی بەکارهێنانی زۆری یارییە ڤیدیۆییەکاندا بە بەراورد بە هاوتەمەنەکانی خۆیان کە تووشبووی کەمیی سەرنجن یان منداڵانی ئاسایین.
هۆشداری و ڕاسپاردە پزیشکییەکان
توێژینەوەکە هۆشداری داوە لەوەی کە "بەکارهێنانی زۆری یارییە دیجیتاڵییەکان لەلایەن ئەم توێژانەوە، پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە دواکەوتنی گەشەی زمانەوانی و لاوازیی درککردنەوە هەیە، بەتایبەتی لە قۆناغی پێش قوتابخانەدا".
توێژەران داوایان لە دایکان و باوکان کردووە کە:
· کاتەکانی تەماشاکردنی شاشەکان سنووردار و ڕێکبخرێن بەپێی پێوەرە پزیشکییەکان.
· چالاکییە دیجیتاڵییەکان بگۆڕدرێن بۆ شێوازێکی ژیانی تەندروست کە وەرزشکردن لە کەشی کراوە و سروشتدا لەخۆبگرێت.
· پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە ڕاستەقینەکانی منداڵان لەگەڵ هاوتەمەنەکانیان و خزمەکانیان بەهێزتر بکرێت، بە مەبەستی دەستەبەرکردنی گەشەیەکی دەروونی و دەماریی دروست بۆیان.
