د. هۆشیار موزەفەر عەلی ئەمین
سەردانە فەرمییەکەی" ێچیرڤان بارزانی "سەرۆکی هەرێمی کوردستان بۆ ئەبوزەبی لە ساتەوەختێکی زۆر هەستیاری عێراقی و ناوچەییدا دێت،چونکە ئەم سەردانە تەنها پەیوەست نییە بە ڕێڕەوی پەیوەندییەکانی نێوان ئیمارات و هەرێمی کوردستان، بەڵکو لە جەوهەردا ڕەنگدانەوەی یەکێک لە ئاڕاستە سەرەکییەکانی سیاسەتی دەرەوەی عێراقە لە کابینەی داهاتووی حکومەتدا بە سەرۆکایەتی سەرۆک وەزیرانی ڕاسپێردراو عەلی زەیدی.
وا دیارە ئەم کابینەیە کار دەکات بۆ فراوانکردنی کرانەوەی عەرەبی،و بەهێزکردنی هاوسەنگیی ناوچەیی، و پشتبەستن بە ئابووری و وەبەرهێنان وەک دەروازەی سەرەکی بۆ پەیوەندییە دەرەکییەکان، ئەوەش هەمان ئەو بنەمایەیە کە نێچیرڤان بارزانی لەمێژە جەختی لێ دەکاتەوە.
عێراق دوای ساڵانێکی درێژ لە گرژی و دابەشبوون و لە ناوەڕاستی جەنگی ئێستادا، پێویستی بە دووبارە پێناسەکردنەوەی کارە لەپێشینە دەرەکییەکانی هەیە.
قۆناغی ململانێ توندەکان و بەفیڕۆدانی توانای نیشتمانی لە میحوەرە ناوچەییەکاندا، توانای دەوڵەتی لاواز کردووە بۆ سوودوەرگرتن لە پێگە جوگرافی و قورساییە ئابووری و مرۆییەکەی. بۆیە پێشبینی دەکرێت قۆناغی داهاتوو گۆڕانکارییەکی ڕوونتر بەخۆوە ببینێت بەرەو سیاسەتێک کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە نیشتمانییە ڕاستەوخۆکان، و هەمەجۆرکردنی هاوبەشییەکان، و گێڕانەوەی قووڵایی عەرەبی بێت، بێ ئەوەی دەستبەرداری پەیوەندییەکانی لەگەڵ دراوسێ ناوچەییەکان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ببێت،ئەمەش هەمان ئەو ڕێڕەوەیە کە عەلی زەیدی نەخشەی بۆ دەکێشێت و نێچیرڤان بارزانیش لە دیدگا ستراتیژییەکانیدا دووپاتی دەکاتەوە.
لەو گۆشەنیگایەوە، جولە عێراقییەکان بەرەو کەنداو، بەتایبەت ئیمارات – دوای کشانەوەی لە ئۆپێک و ئۆپێک پڵەس لەلایەن نێچیرڤانەوە – تەنها چالاکییەکی لاوەکی نین،بەڵکو گوزارشت لە ڕێڕەوێکی ستراتیژی نوێ دەکەن. دەوڵەتانی کەنداو بوونەتە ناوەندێکی دارایی و وەبەرهێنانی کاریگەر و خاوەنی ئەزموونێکی فراوانن لە ژێرخان،و وزە،و تەکنەلۆژیا و بەڕێوەبردندا، کە ئەمانە سەرجەم ئەو بوارانەن عێراق لە قۆناغی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێداندا بەپەلە پێویستی پێیانە. بۆیە هەر کەناڵێکی عێراقی سەرکەوتوو لەگەڵ کەنداو، چ لە بەغداوە بێت یان لە هەولێرەوە، لە کۆتاییدا لە بەرژەوەندی نیشتمانیی گشتیدا دەبێت.
سەردانەکە بۆ ئەبوزەبی ئەوەش دەسەلمێنێت کە عێراقی نوێ چیتر تەنها لە ڕێگەی پایتەختەوە ناجوڵێت، بەڵکو لە ڕێگەی سیستمێکی دەستووریی فراوانترەوەیە کە تێیدا ڕۆڵەکان لە نێوان حکومەتی فیدراڵی،و دامەزراوە سەروەرییەکان و هەرێمەکاندا دابەش دەبن،و هەرێمی کوردستان وەک بەشێک لە دەوڵەتی عێراق، لە ساڵانی ڕابردوودا بووەتە یەکێک لەو پەنجەرانەی بەشدار بووە لە بەهێزکردنی ئامادەیی عێراق لە دەرەوە،بەتایبەت لە بوارە ئابووری و وەبەرهێنانەکاندا.
ئەم واقیعە نابێت بەوە لێکبدرێتەوە کە دووفاقی لە سیاسەتی دەرەوەدا هەیە، بەڵکو بەپێچەوانەوە، گوزارشتە لە گەشەکردنی چەمکی دەوڵەتی مۆدێرن،کە تێیدا ئامرازەکانی جوڵەی دەرەکی فرەچەشن دەبن لە کاتێکدا بڕیاری سەروەری لە چوارچێوەی نیشتمانیی گشتیدا دەمێنێتەوە، پێدەچێت حکومەتی داهاتووی عەلی زەیدی زیاتر مەیلی بۆ ڕێکخستنی ئەم فرەچەشنییە هەبێت و بیگۆڕێت بۆ هێزێکی زیادە بۆ عێراق.
بە بڕوای چاودێران، کابینەی داهاتوو ڕووبەڕووی تەحەدایەکی سەرەکی دەبێتەوە کە بریتییە لە گواستنەوەی عێراق لە دەوڵەتێکی سەرقاڵ بە پەرچەکردارەوە بۆ دەوڵەتێک کە دەسپێشخەری دەکات بۆ دروستکردنی دەرفەتەکان،ئەمەش پێویستی بە سیاسەتێکی چالاکی دەرەوەی هەیە کە تەنها بەڕێوەبردنی تەنگژەکان نەکات، بەڵکو کار بکات بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان،و کردنەوەی بازاڕەکان، و بەستنەوەی عێراق بە پڕۆژە ناوچەییەکانی گواستنەوە و وزە، و دووبارە ناساندنەوەی عێراق وەک هاوبەشێکی جێی متمانە لە ناوچەکەدا.
لێرەوە پەیوەندی لەگەڵ ئیمارات گرنگییەکی نائاسایی پەیدا دەکات، و ئەبوزەبی وەک دەوڵەتێکی خاوەن توانای گەورە و بازاڕێکی فراوان و پێگەیەکی ستراتیژی سەیری عێراق دەکات، بەڵام چاوەڕێی ژینگەیەکی سیاسی سەقامگیر و دیدگایەکی ئابووری ڕوون دەکات، ئەگەر حکومەتی داهاتوو بتوانێت ئەوە دابین بکات، ساڵانی داهاتوو دەبنە هەنگاوێکی گەورە لە قەبارەی هاوکاری ئابووری و وەبەرهێنان لە نێوان هەردوو وڵات، کە هەندێک لەوە پێشتر لە کوردستان بە هەوڵەکانی نێچیرڤان بارزانی ئەنجام دراوە.
هەروەها کرانەوە بەڕووی ئیماراتدا ڕەهەندێکی سیاسی هەیە کە گرنگییەکەی لە ڕەهەندە ئابوورییەکە کەمتر نییە،و عێراق پێویستی بەوەیە پێگەی خۆی وەک دەوڵەتێکی عەرەبیی ناوەندی جێگیر بکات کە توانای بونیادنانی پەیوەندی هاوسەنگی لەگەڵ هەموواندا هەبێت،و لە سایەی ئەو جەمسەرگیرییەی لە دوو دەیەی ڕابردوودا ناوچەکە پێیدا تێپەڕیوە، هاوسەنگی بووەتە ستراتیژیەتێکی گرینگ، کە چاوەڕوان دەکرێت حکومەتی عەلی زەیدی ئەمە پەیڕەو بکات، لە ڕێگەی سیاسەتێکەوە کە لەسەر بنەمای هاوبەشی لەگەڵ کەنداو،و پاراستنی دراوسێیەتی باش و کرانەوە بەڕووی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بێت.
ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە کە جوڵە عێراقییەکان بەرەو کەنداو چیتر تەنها لە چوارچێوەی بەیاننامە فەرمییەکاندا نەماونەتەوە، بەڵکو لە شێوەی سەردانی بەردەوام،و کۆبوونەوە ئابوورییەکان و پڕۆژە پێشنیارکراوەکاندا بەرجەستە دەبن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی دەوڵەتی عێراق دەستی کردووە بە گێڕانەوەی ئامرازە سروشتییەکانی خۆی،و لەم چوارچێوەیەدا، ئامادەیی عێراق لە ڕێگەی هەرێمی کوردستانەوە نەرمی و چەسپاوی زیاتر بە سیاسەتی دەرەوە دەبەخشێت، چونکە هەرێم بە سەرکردایەتی نێچیرڤان بارزانی، خاوەنی تۆڕێکی پەیوەندی ئابووری و سیاسییە کە دەکرێت لە خزمەت دیدگا نیشتمانییە گشتگیرەکەدا بەکاربهێنرێت.
پێشبینی دەکرێت حکومەتی داهاتوو پشت بەم پرەنسیپە ببەستێت، واتە فرەیی کەناڵەکان لە چوارچێوەی یەکێتیی بڕیاردا، و بەغدا سەرکردایەتی ئاڕاستە گشتییەکە دەکات، لە کاتێکدا دامەزراوەکانی دیکەی عێراق بەشدار دەبن لە کردنەوەی دەرگاکان و فراوانکردنی مەودای جوڵەکان،و ئەم فۆرمۆڵەیە ئەگەر بە باشی ڕێکبخرێت، توانایەکی زیاتر بە عێراق دەبەخشێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکان.
لە ڕووی سیاسییەوە، سەرۆک وەزیران عەلی زەیدی تێدەگات کە سەرکەوتنی حکومەتەکەی تەنها بە بەڕێوەبردنی ناوخۆ ناپێورێت، بەڵکو بە توانای لەسەر باشترکردنی پێگەی عێراق لە دەرەوەش دەپێورێت. چونکە سەقامگیری ناوخۆیی ئەمڕۆ بەستراوەتەوە بە ئابوورییەوە، ئابووری بەستراوەتەوە بە وەبەرهێنانەوە، و وەبەرهێنانیش پێویستی بە متمانەی دەرەکی هەیە، ئەم متمانەیەش لە ڕێگەی سیاسەتێکی دەرەوەی عەقڵانی و کراوە بونیاد دەنرێت، هەر بۆیە ئاڕاستەی کابینەی داهاتوو تا ڕادەیەک ڕوونە: بەهێزکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ کەنداو،و ڕاکێشانی سەرمایە،و چوونە ناو پڕۆژە گەورە ناوچەییەکان،و کەمکردنەوەی توندیی جەمسەرگیرییەکان، و ناساندنی عێراق وەک ئەڵقەی پەیوەندی نێوان رۆژئاوا و کەنداو و ئاسیا، ئەم ئامانجانە بە وتاری ئایدیۆلۆژی یان بە سیاسەتی میحوەرەکان بەدی نایەن، بەڵکو بە سیاسەتێکی واقیعی دەبن کە بەرژەوەندی دەوڵەت بخاتە سەرووی هەموو شتێکەوە.
سەردانی ئەبوزەبی پەیامێکیشی بۆ ناوخۆی عێراق تێدایە، ئەویش ئەوەیە کە سەرکەوتنی دەرەکی نابێت ببێتە جێگەی هەستیاری سیاسی، کاتێک هەر دامەزراوەیەکی عێراقی یان هەر بەرپرسێکی عێراقی لە کردنەوەی دەرگایەکی ئابووری یان سیاسی سەرکەوتوو دەبێت،سوودمەندی کۆتایی هەموو عێراقە، هەڵەیە ئەم جوڵانە لە ناو هەژمارە تەسکەکاندا کورت بکرێنەوە، چونکە دەوڵەتە بەهێزەکان ئەوانەن کە هەموو وزەکانی خۆیان وەبەرهەم دەهێنن، نەک ئەوانەی ڕێگری لە یەکتری دەکەن.
سەبارەت بە ئیماراتیش، ئەوان لە عێراق بە گشتی و کوردستان بە تایبەتی وەک دەرفەتێکی ستراتیژی درێژخایەن دەڕوانن، چ لە بواری وزە، گواستنەوە،و ئاسایشی خۆراک، و خزمەتگوزارییە لۆجستییەکان، یان بازاڕە فراوانەکەی،ئەگەر حکومەتی عەلی زەیدی بتوانێت ئەم بایەخپێدانە وەربگێڕێت بۆ پڕۆژەی ڕاستەقینە، ئەوا دەبێتە یەکێک لە دیارترین دەستکەوتە سەرەتاییەکانی.
عێراق ئەمڕۆ خاوەنی دەرفەتێکی دەگمەنە بۆ دووبارە جێگیرکردنەوەی خۆی لە ناوچەکەدا، و ناوچەکە دەگۆڕێت، و ئابووری بووەتە لەپێشینە، و هاوپەیمانییە نەریتییەکان دووبارە دادەڕێژرێنەوە،و لە ساتە تاقیکەرەوەکانی وەک ئەمانەدا، ئەو دەوڵەتانە سەرکەوتوو دەبن کە زوو گۆڕانکارییەکان دەخوێننەوە و بە خێرایی دەجوڵێن، وا دیارە کابینەی داهاتوو بانگهێشت کراوە بۆ ئەنجامدانی ئەم ڕۆڵە، لە ڕێگەی سیاسەتێکی دەرەوەی پراگماتیکتر و هێمنتر.
لە ئەنجامدا، سەردانی ئەبوزەبی ڕووداوێکی دابڕاو نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ ئاڕاستەیەکی فراوانتری سیاسەتی عێراق لە قۆناغی داهاتوودا، و ئاڕاستەیەکە ، لەسەر بنەمای کرانەوەی عەرەبی، و هاوبەشی کەنداو و چالاککردنی ئامرازە ئابوورییەکان، و سوودوەرگرتن لە سەرجەم پێکهاتەکانی دەوڵەتی عێراق لە خزمەت بەرژەوەندی نیشتمانیدایە.
ئەگەر حکومەتی عەلی زەیدی بەم ڕێڕەوەدا بڕوات، ڕەنگە عێراق بچێتە قۆناغێکی نوێوە، تێیدا لە پێگەی کاریگەر بە تەنگژەکانی ناوچەکە بگۆڕێت بۆ پێگەی هاوبەش لە داڕشتنی سەقامگیرییەکەیدا، و لە دەوڵەتێکەوە کە فشارەکان وەردەگرێت ببێتە دەوڵەتێک کە دەرفەتەکان دروست دەکات، و لە ئابوورییەکی پەککەوتەوە بەرەو ئابوورییەکی کراوە بەڕووی دەوروبەرە عەرەبی و ناوچەییەکەیدا هەنگاو بنێت، ئەمە تەحەدایە ڕاستەقینەکەیە، و هاوکات ئەو دەرفەتە مێژووییەشە کە ئێستا لەبەردەستە.
و : کەوگەز بەحری
