د. عەلی موسا کینانی
واژۆکردنی ڕێککەوتنی نێوان ئەمریکا و ئێران وێستگەیەکی ستراتیژیی جیاکەرەوەیە لە هاوسەنگییە سیاسی و ئەمنییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کاریگەرییەکانی ئەم ڕێککەوتنە لە سنووری پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران تێدەپەڕێت و دەگاتە دۆسیە ئاڵۆزەکانی ناوچەکە، لە کەنداو و عێراق و سوریاوە تا دەگاتە لوبنان.
لە دە ساڵی ڕابردوودا، پەیوەندیی نێوان ئەم دوو جەمسەرە یەکێک بووە لە هۆکارە سەرەکییەکانی ئاراستەکردنی قەیرانەکان، هەر بۆیە هەر لێکتێگەیشتنێک لە نێوانیاندا بە ئاماژەی قۆناغێکی نوێ دادەنرێت کە ڕەنگە "یاساکانی ڕووبەڕووبوونەوە" لە ناوچەکەدا سەرلەنوێ دایبڕێژێتەوە.
لوبنان یەکێکە لەو دەوڵەتانەی زۆرترین کاریگەریی ئەم ڕێککەوتنەی بەردەکەوێت، ئەمەش بەهۆی پێگە جوگرافییە هەستیارەکەی و تێکەڵبوونی دۆسیە ناوخۆییەکانی لەگەڵ ململانێ ناوچەییەکاندا. لێکتێگەیشتنی واشنتۆن و تاران بەواتای ئەوە دێت کە دوو کەناڵی سەرەکیی کاریگەر لەسەر ئاستی ناوچەکە، توانایەکی زیاتریان بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکییەکان و کەمکردنەوەی ئەگەری تەقینەوەی گشتگیر دەبێت. ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر گۆڕەپانی لوبنان دەبێت کە هەمیشە شوێنی یەکگرتنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، ئێران و ئیسرائیل بووە.
جەنگی ئیسرائیل دژ بە لوبنان تەنها ڕووداوێکی ناوخۆیی نەبووە، بەڵکو بەشێک بووە لە تۆڕێکی فراوانی ژمێرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان. دوای ڕێککەوتنەکە، ئەگەری هەیە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کار بکات بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری فراوانبوونی ململانێکان، چونکە هەر جەنگێکی گشتگیر لە لوبنان کاریگەریی نەرێنی لەسەر بازاڕەکانی وزە و هێڵەکانی گواستنەوەی نێودەوڵەتی دەبێت. لە بەرامبەردا، ئێران ڕەنگە ڕێککەوتنەکە وەک دەرفەتێک بۆ سەقامگیرییەکی ڕێژەیی ببینێت تا سوود لە دەستکەوتە سیاسی و ئابوورییەکانی وەربگرێت.
ئیسرائیل لە دوو گۆشەوە سەیری ڕێککەوتنەکە دەکات: یەکەم، کەمکردنەوەی ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی فراوانی ناوچەیی. دووەم، ناچارکردنی بە پێداچوونەوە بە ستراتیژییە ئەمنییەکانیدا لەبەر ڕۆشنایی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی دەوروبەری.
ڕەنگە یەکێک لە دیارترین ئەنجامە ئەگەرییەکانی ئەم ڕێککەوتنە، ڕەخساندنی ژینگەیەکی لەبارتر بێت بۆ سەقامگیریی ناوخۆیی لە لوبنان؛ بەو پێیەی کەمکردنەوەی توندیی گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی گوشارە ناوچەییەکان و فەزایەکی فراوانتر دەداتە لایەنە لوبنانییەکان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسیە ناوخۆییەکان بەدوور لە جەمسەرگیریی دەرەکی. ئەم کەشوهەوایە دەکرێت دەرفەتەکانی دیالۆگی سیاسی بەهێز بکات و ڕێخۆشکەر بێت بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتن سەبارەت بە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و ئەنجامدانی چاکسازییە ئابوورییەکان
ئەو قەیرانە ئابوورییە قووڵەی کە لوبنان تێیدا دەژی، ڕەنگە هەناسەیەک وەربگرێت ئەگەر ڕێککەوتنەکە یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی ئاستی مەترسییە ناوچەییەکان. ئەمەش دەکرێت ببێتە هۆی هاندانی زیادبوونی وەبەرهێنان، باشترکردنی ژینگەی کار و بەهێزکردنی متمانەی دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەکان، جگە لە هاندانی وڵاتانی بەخشەر بۆ فراوانکردنی پڕۆگرامەکانی پاڵپشتی ئابووری و مرۆیی.
ڕێککەوتنەکە تەنها لەسەر لایەنە ڕاستەوخۆکان ناوەستێتەوە، بەڵکو کاریگەرییەکەی بۆ سەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش درێژ دەبێتەوە، کە سەیری سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات وەک فاکتەرێکی بنەڕەتی لە سەقامگیریی ئابووری جیهانی و ئاسایشی وزەدا. سەرکەوتنی ڕێککەوتنەکە ڕەنگە هێزە نێودەوڵەتییەکانی دیکە هان بدات بۆ بەشداریکردن لە هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ چارەسەرکردنی قەیرانە درێژخایەنەکان، لەوانەش ململانێی نێوان لوبنان و ئیسرائیل.
لەم چوارچێوەیەدا، چەندین سیناریۆ دێنە پێشەوە، کە گرنگترینیان ئەمانەن:
١. سیناریۆی سەقامگیری: گوزارشت لە سەرکەوتنی ڕێککەوتنەکە دەکات لە ڕەخساندنی کەشێکی ناوچەیی هێمنتر، کە ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ کەمدەکاتەوە و ڕێگە بۆ لێکتێگەیشتنی سیاسی قۆناغ بە قۆناغ دەکاتەوە.
٢. سیناریۆی بەڕێوەبردنی قەیران: بەواتای بەردەوامیی ناکۆکییە بنەڕەتییەکان دێت، لەگەڵ قایلبوون بە تەنها بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و ڕێگریکردن لە تەقینەوەیان بەبێ گەیشتن بە چارەسەری ڕیشەیی.
٣. سیناریۆی پەککەوتن: خۆی لە دروستبوونی کۆسپ لەبەردەم جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکەدا دەبینێتەوە، ئەمەش ناوچەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ خولگەی پەرەسەندنی گرژییەکان و دۆخی نادیاری
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین: ڕێککەوتنی ئەمریکا و ئێران هەنگاوێکی گرنگە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە لەسەر بنەمای سەقامگیری. بۆ لوبنان، ئەمە دەرفەتێکی زێڕینە بۆ دەرچوون لە بازنەی ململانێ کراوەکان و هەنگاونان بەرەو ئاوەدانکردنەوەی دەوڵەت. بەڵام سەرکەوتنی ئەم دەرفەتە بەندە بە توانای لایەنە نێودەوڵەتییەکان بۆ گۆڕینی لێکتێگەیشتنەکان بۆ واقیع، و توانای لوبنانییەکانیش بۆ قۆستنەوەی ئەم کەشە نوێیە لە پێناو بونیادنانی داهاتوویەکی جێگیرتر.
