بەغداد - INA - نەساڕ حەج
شارەزایان و پسپۆڕانی بواری چاودێری و یاسایی ستایشی ڕێنماییەکەی سەرۆک وەزیران عەلی فالح زەیدییان کرد بۆ پێکهێنانی "ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی، چاودێری و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی" بە سەرۆکایەتی خۆی، و دووپاتیان کردەوە کە ئەم هەنگاوە وەرچەرخانێکی گرنگە لە بەهێزکردنی سیستمی چاودێری، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و پاراستنی ماڵی گشتیدا.
لەو چوارچێوەیەدا، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران پەرلەمانتار وەفا تائی جەختی کردەوە کە پێکهێنانی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی، هەنگاوێکی گرنگە بۆ یەکخستنی هەوڵە چاودێری و یاساییەکان لەژێر یەک چەتردا، بە دوور لە پەڕتبوونی ڕێکارەکان و تداخلکردنی دەسەڵاتەکان لە نێوان ئەو دامەزراوانەی کە پەیوەندیدارن بە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییەوە.
تائی بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "ئەنجومەنەکە دەتوانێت ژوورێکی ئۆپەراسیۆن پێکبهێنێت کە دەسەڵاتی دادوەری، دەستەی دەستپاکی و دیوانی چاودێری دارایی، سەرەڕای لایەنە لێکۆڵینەوەیی و ئەمنییەکان بە یەکەوە ببەستێتەوە، بە شێوەیەک کە هاوکار بێت لە خێراکردنی ئاشکراکردنی دۆسیەکانی گەندەڵی و یەکلاکردنەوەیان و ڕێگریکردن لە ونبوونی بەرپرسیارێتی لە نێوان دامەزراوەکاندا"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "ئەو دۆسیانەی چاوەڕوان دەکرێت ئەنجومەنەکە مامەڵەیان لەگەڵدا بکات بریتین لە: بەفیڕۆدانی دارایی لە گرێبەستەکان و پرۆژە دواکەوتووەکاندا، تۆڕە گەورەکانی گەندەڵی کارگێڕی و دارایی، پرۆسەکانی قاچاخچێتيی و سپیکردنەوەی پارە، دەستدرێژیکردنە سەر ماڵی گشتی و عەقاراتی دەوڵەت، سەرەڕای دۆسیەکانی دەروازە سنوورییەکان، کۆکردنەوەی داهات و باجەکان، و کێشەکانی گەڕاندنەوەی داواکراوان و ئەو پارانەی کە بۆ دەرەوەی عێراق قاچاخ کراون".
ڕوونیشیکردەوە کە "نابێت ئەنجومەنەکە ببێتە بەدیل بۆ دەستەی دەستپاکی یان دادگا یان دیوانی چاودێريی دارایی، بەڵکو لایەنێکی باڵای هەماهەنگی دەبێت کە گوڕوتینێکی سیاسی و چاودێريی یەکگرتوو بەم دامەزراوانە دەبەخشێت"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "لێکچوونەکە لە ئامانجە هاوبەشەکەدایە کە بریتییە لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و پاراستنی ماڵی گشتی، لە کاتێکدا جیاوازییەکە لەوەدایە کە ئەنجومەنەکە خاوەنی ڕەهەندێکی باڵاترە لە هەماهەنگی، بڕیاردان و بەدواداچوونی دۆسیە گەورەکاندا کە پێویستیان بە ئیرادەی سیاسی و بەدواداچوونی ڕاستەوخۆ لە نێوان لایەنە پێوەندیدارەکاندا هەیە".
باسی لەوەش کرد کە "سەرکەوتنی ڕاستەقینەی ئەنجومەنەکە بەپێی توانای بۆ تێپەڕین بەرەو قۆناغی گەڕاندنەوەی کرداریی پارەکان و لێپرسینەوە لە گەندەڵکاران دەپێورێت، بەبێ گوێدانە پێگەیان یان سەرپەرشتیارییان"، جەختیشی کردەوە کە "هاووڵاتیان چاوەڕێی ئەنجامی بەرجەستەکراو دەکەن کە متمانە بۆ دەوڵەت و دامەزراوەکانی بگەڕێنێتەوە".
ئاماژەی بەوەش کرد کە "جووڵەی پێشوەختی سەرۆک وەزیران بەرەو بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێکی ڕوونە بۆ مەترسیی ئەم دۆسیەیە لەسەر سەقامگیری دەوڵەت و سەرلەنوێ بەدەستهێنانەوەی متمانەی هاووڵاتیان بە دامەزراوەکان، بەتایبەت کە گەندەڵی بووەتە تەحەددییەک کاریگەری لەسەر ئابووری، خزمەتگوزارییەکان و شکۆی دەوڵەت دروست کردووە".
تائی جەختی لەسەر "گرنگی بەردەوامبوونی ئەم ستراتیژە کردەوە لە ڕێگەی پاڵپشتیکردنی دامەزراوە چاودێری و دادوەرییەکان و دابینکردنی ژینگەیەکی کارکردن کە بە دوور بێت لە فشارە سیاسییەکان"، ڕوونیکردەوە کە "هاووڵاتیان چاوەڕێی ڕێکاری کرداری دەکەن کە وەربگێڕدرێنە سەر لێپرسینەوەی ڕاستەقینە و کاریگەر".
دووپاتیشی کردەوە کە "دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسی یەکگرتوو و پاڵپشتییەکی نیشتمانی ڕاستەقینە هەیە بە دوور لە بەرژەوەندییە تەسەکەن"، ئاماژەی بەوەش دا کە "سەرکەوتنی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی بەستراوەتەوە بە هەبوونی چەترێکی سیاسی پاڵپشتیکەر بۆ کاری دامەزراوە چاودێری و دادوەرییەکان، و لادانی پارێزگاری لەسەر گەندەڵکاران و دەستوەرنەدان لە کاری لایەنە تایبەتمەندەکاندا".
تائی ڕوونیکردەوە کە "ئەمڕۆ هەموان لەبەردەم بەرپرسیارێتییەکی نیشتمانیدان، چونکە شەڕی دژ بە گەندەڵی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی نوێنەرایەتی سەرکەوتنی لایەنێکی سیاسی دیاریکراو ناکات، بەڵکو سەرکەوتنە بۆ شکۆی دەوڵەت و مافەکانی گەل".
لەلایەکی خۆیەوە، دادوەر ڕەحیم عەکێلی دووپاتی کردەوە کە "ڕاگەیاندنی پێکهێنانی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی، چاودێريی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی، ئاماژەیەکی پێشوەختەیە لەسەر گرنگیدانی سەرۆک وەزیران عەليی فالح زەیدی بە دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "بارودۆخی ئێستا دەرفەتێکی ڕاستەقینە بە ئەنجومەنەکە دەبەخشێت بۆ بەدیهێنانی ئەنجامی بەرجەستەکراو".
ناوبراو بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "ڕاگەیاندنی پێکهێنانی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی، چاودێريی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی بە ئاماژەیەکی پێشوەختە دادەنرێت لەسەر گرنگیدانی سەرۆک زەیدی بە دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، بەتایبەتی لە ژێر تیشکی ئەو تەحەددیات و قورسییە ئابووری و داراییانەی کە عێراق بەدەستیانەوە دەناڵێنێت".
وتیشی: "پێکهێنانی ئەنجومەنێکی سەروەری پێوەندیدار بە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لەم قۆناغەدا، دەرفەتەکانی سەرکەوتنی بەهێز دەکات بەهۆی ئەو پێویستییە دەستبەجێیانەی کە دەخوازن ئەم دۆسیەیە چارەسەر بکرێت"، ڕوونیکردەوە کە "ئەو پاڵپشتییە سیاسی و نێودەوڵەتییەی کە حکومەتەکەی زەیدی بەدەستی هێناوە، لە پاڵ ئەو دۆخە ئاڵۆزەی کە تێیدا پێکهێنراوە، هۆکاری گرنگ و کاریگەر ڕەخسێنن کە دەرفەتی باش دەدەنە ئەنجومەنەکە بۆ بەدیهێنانی ئەو شتانەی کە ئەنجومەنە هاوشێوەکانی پێشوو لە ئەنجامدانی بێدەسەڵات بوون".
ئاماژەی بەوەش کرد کە "کارکردن لە بواری بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا پێویستی بە هاوکارییەکی جدی هەیە لە نێوان سەرجەم لایەنە پێوەندیدارەکاندا، بەتایبەت دەسەڵاتی دادوەری و لایەنە چاودێرییەکان، و لە پێشەنگیاندا دیوانی چاودێری دارایی و دەستەی دەستپاکی".
عەکێلی ڕوونیکردەوە کە "سەرکەوتنی دەستپێشخەرییەکەی سەرۆک وەزیران لەم دۆسیەیەدا پێویستی بە ئیرادەیەکی سیاسی جدی هەیە، کە ئیرادەیەکی دادوەری و چاودێری کاریگەر پاڵپشتی بکات، بە شێوەیەک کە هاوکار بێت لە بەهێزکردنی هەوڵەکانی دەستپاکی، چاودێری و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی و بەدیهێنانی خواستەکانی حکومەت لە شەڕی دژ بە گەندەڵیدا".
لەلایەکی دیکەوە، شارەزای یاسایی عەباس عەقابی جەختی کردەوە کە پێکهێنانی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی، هەنگاوێکی ئەرێنییە و دەگونجێت لەگەڵ ئەو بەرنامە حکومییەی کە سەرۆک وەزیران پێشکەشی کردووە، بەتایبەتی تەوەرەی سێیەمی کە تایبەتە بە مەزنکردنی سەرچاوەکان و بەهێزکردنی شەفافیەت و دەستپاکی و بەردەوامبوون لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا.
عەقابی بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "دامەزراوەی چاودێریی هەن کە ئێستا کاردەکەن و ڕۆڵی هاوشێوە دەگێڕن، لە پێشەنگیاندا دیوانی چاودێری دارایی و دەستەی دەستپاکی، بەو پێیەی مامەڵە لەگەڵ جۆرە جیاوازەکانی دۆسیەکانی تایبەت بە ماڵی گشتی و چاودێری بەسەر ئەدای حکومیدا دەکەن".
وتیشی: "هەندێک لە دۆسیەکان خاوەنی تایبەتمەندی و ئاڵۆزییەکی گەورەن، لە پێشەنگیاندا دۆسیەی گرێبەستەکان، بەتایبەت گرێبەستە گەورەکان کە بڕی دارایی بەرز لەخۆدەگرن، کە لە زۆرێک لە حاڵەتەکاندا شایەتی بەفیڕۆدانی ماڵی گشتی بوون، ئەمەش پێویستی بە بوونی میکانیزمی وردبینی و بەدواداچوونی پسپۆڕانەتر هەیە".
ڕوونیکردەوە کە "گرنگە دەستەی دەستپاکی و دیوانی چاودێری دارایی سەرقاڵ نەکرێن بە وردەکارییە هونەرییەکانی سەرجەم دۆسیەکانەوە"، باسی لەوەش کرد کە "بوونی ئەنجومەنێکی پسپۆڕ کە ئەرکی پرۆسەکانی وردبینی سەرەتایی و بەدواداچوون بگرێتە ئەستۆ، دەتوانێت هاوکار بێت لە جیاکردنەوەی دۆسیەکان و دەستنیشانکردنی شوێنەکانی کەموکوڕی یان گومانەکان".
ئاماژەی بەوەش کرد کە "لە حاڵەتی دۆزینەوەی ئاماژە یان گومانی گەندەڵی، دۆسیەکان ڕەوانەی دەستەی دەستپاکی و لایەنە دادوەرییە تایبەتمەندەکان دەکرێن بۆ ئەنجامدانی لێکۆڵینەوە پێویستەکان و گرتنەبەری ڕێکارە یاساییەکان و گەڕاندنەوەی پارە گشتییەکان"، جەختیشی کردەوە کە "ئەم هەنگاوە پاڵپشتییەکە بۆ هەوڵەکانی حکومەت کە ئامادەکراون بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و بەهێزکردنی چاودێری بەسەر ماڵی گشتیدا، و دەگونجێت لەگەڵ ئەو ئامانجانەی کە لە مەنهایجی حکومەتدا هاتوون لە بواری شەفافیەت و پاراستنی سەرچاوەکاندا".
هەروەها، شارەزای ئابووری عەبدوڕەحمان مەشهەدانی دووپاتی کردەوە کە پێکهێنانی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی دەکرێت ببێتە هەنگاوێکی گرنگ لە ڕەوتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا، بە مەرجێک خاوەنی دەسەڵاتی بەرفراوان و توانای ڕاستەقینە بێت بۆ لێپرسینەوە و بەدواداچوونی دۆسیە گەورەکان بە دوور لە پشکپشکێنەی (محاصصة) سیاسی.
مەشهەدانی بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "ئاراستەی سەرۆک وەزیران عەلی فالح زەیدی بەرەو پێکهێنانی ئەنجومەنی پسپۆڕ، لەوانەش ئەنجومەنی هەماهەنگی بۆ سیاسەتی دارایی و نەقدی و ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی، لە چوارچێوەی گەڕان بەدوای ئامرازی کاریگەرتردا دێت بۆ چارەسەرکردنی دۆسیە ئاڵۆزەکان"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "یاساکان و دامەزراوە چاودێرییەکان لە بنەڕەتدا بوونیان هەیە، وەک دیوانی چاودێری دارایی و دەستەی دەستپاکی، بەڵام کێشە سەرەکەیەکە لە جێبەجێکردن و میکانیزمەکانی ئەنجامداندایە".
وتیشی: "کاریگەری دامەزراوە چاودێرییەکان بەستراوەتەوە بە ڕادەی سەربەخۆیی و پارێزبەندی و توانایان بۆ ڕاوەدوونانی گەندەڵکاران و گەڕاندنەوەی پارە گشتییەکان"، ڕوونیکردەوە کە "سەرکەوتنی ئەنجومەنە نوێیەکە بەستراوەتەوە بە خاوەندارێتی دەسەڵاتێکی ڕاستەقینە لە بەدواداچوونی کێشەکانی گەندەڵی و ڕەوانەکردنی تێوەگلاوان بۆ دادگا و جێبەجێکردنی ڕێکارەکانی گەڕاندنەوەی پارەکان".
ڕوونیشیکردەوە کە "زۆرێک لە دۆسیەکانی گەندەڵی هێشتا پێویستیان بە پێداچوونەوەی گشتگیر هەیە، لە نێوانیاندا دۆسیەکانی سپاردە باجییەکان ، گرێبەستە وەبەرهێنانییەکان، پرۆژە دواکەوتووەکان و گرێبەستە حکومییەکان، سەرەڕای دۆسیەکانی پێوەندیدار بە کەرتەکانی خوێندن، پیشەسازی، خزمەتگوزارییەکان و دەستەبەری تەندروستی"، جەختیشی کردەوە کە "ئەم دۆسیانە پێویستیان بە وردبینی و چاودێرییەکی توند هەیە بۆ سنووردارکردنی بەفیڕۆدانی دارایی و پاراستنی ماڵی گشتی".
ئاماژەی بەوەش کرد کە "سوودوەرگرتن لە کۆمپانیاکانی وردبینی و ڕاوێژکاری نێودەوڵەتی بەناوبانگ دەتوانێت هاوکار بێت لە بەهێزکردنی هەوڵەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و شوێنپێهەڵگرتنی پارەکان و گەڕاندنەوەیان، بەهۆی ئەوەی کە خاوەنی شارەزایی و ئامرازی کارکردنن لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا".
تیشکی خستە سەر ئەوەش کە "تەقبوونی لایەنە چاودێرییەکان و تداخلکردنی دەسەڵاتەکان لە نێوان دامەزراوەکانی پێوەندیدار بە چاودێری دارایی و کارگێڕی، بە یەکێک لە هۆکارەکانی لاوازیی ئەنجامە بەدەستهاتووەکان لە دۆسیەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا دادەنرێت"، داواشی کرد بۆ "یەکخستنی هەوڵەکان و پەرەپێدانی تەشریعە یاساییەکان بە شێوەیەک کە بگونجێت لەگەڵ گۆڕانکارییە هاوچەرخەکان و شێوازە نوێیەکانی تاوانە ئابووری و داراییەکان".
مەشهەدانی جەختی لەسەر "گرنگی ئەنجامدانی چاکسازی گشتگیر لە سیستمی چاودێری، دادوەری و لێکۆڵینەوەییدا کردەوە، بە شێوەیەک کە دەستەبەرکردنی لێپرسینەوە و بەرەنگاربوونەوەی ڕزگاربوون لە سزا مسۆگەر بکات"، ئاماژەی بەوەش دا کە "قۆناغی ئێستا پێویستی بە ڕێکاری توند هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری کردووەتە سەر ئابووری، خزمەتگوزارییەکان و پرۆژە گشتییەکان".
جەختیشی کردەوە کە "سەرکەوتنی ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی بەپێی توانای بۆ گەیشتن بە دۆسیە گەورەکانی گەندەڵی و لێپرسینەوە لە تێوەگلاوانیان دەپێورێت، بەبێ گوێدانە پێگەکانیان، لەگەڵ گەڕاندنەوەی پارە گشتییەکان و پاراستنی سەرچاوەکانی دەوڵەت، بە شێوەیەک کە متمانەی هاووڵاتیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەت بەهێز بکات و چاکسازی بەدی بهێنێت".
شایەنی باسە، سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران عەلی فالح زەیدی پێشتر ڕێنمایی دابوو بۆ پێکهێنانی "ئەنجومەنی باڵای سەروەری بۆ دەستپاکی، چاودێری و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی" بە سەرۆکایەتی خۆی و ئەندامێتی سەرۆکی دیوانی چاودێری دارایی و سەرۆکی دەستەی دەستپاکی، بۆ ئەنجامدانی بەدواداچوونی چاودێری بۆ وەزارەتەکان و لایەنەکانی نەبەستراو بە وەزارەت و پارێزگاکان سەبارەت بە بابەتە جەوهەری و خاوەن کاریگەرییە گرنگەکان، بە مەبەستی ڕاگرتنی بەفیڕۆدان لە ماڵی گشتیدا و گەڕاندنەوەی پارەکانی دەوڵەت، بە مەرجێک بەرهەمی کاری ئەنجومەنەکە ڕەوانەی دادگا بکرێت.
