عەلی لفتە سەعید
وا دانانرێت کە سیاسی تەنیا پێویستە شارەزای بیرۆکە سیاسییەکان یان مانۆڕی فیکری بێت، یان تەنیا هەوڵ بۆ گەیشتن بە حوکم بدات، بەڵکو دەبێت خاوەنی ئاستێکی بەرزی ژیری بێت، وەک ئامرازێکی بنەڕەتی بۆ بەکارهێنانی کردەوەی سیاسی بەو شێوەیەی کە خزمەتی ئامانجەکانی دەکات؛ چ ئەو ئامانجانە پەیوەست بن بە بەردەوامیی حوکمڕانی لە ڕێگەی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری و پاراستنی دەستکەوتەکان، یان بەشداری لە گەشەپێدان و بەهێزکردنی یەکپارچەیی وڵات، یان هەوڵدان بۆ گەیشتن بە دەسەڵات بۆ جێبەجێکردنی بەرنامە و دیدگایەک کە پێی وایە بۆ بەڕێوەبردنی حوکم گونجاوە، تا دەگاتە باڵاترین قۆناغەکانی خزمەتکردنی گەل و چالاککردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت.
سیاسیی زیرەک ئەو کەسەیە کە توانای لەخۆگرتن، کرانەوە و فراوانبوونی هەیە، لەگەڵ مانۆڕکردن لە کاتی پێویستدا و بڕیاردان لە شوێنی خۆیدا؛ بە پێچەوانەی ئەو سیاسییەی کە لەناو دروشمی ڕەق یان بیرۆکەی تاکڕەوانەدا قەتیس دەبێت، یان بۆ لایەنێکی تەسک لە دەوڵەتدا کار دەکات، وەک ئەوەی بۆ ئەو پارتە بێت کە سەر بەوێیە، و وەک ڕاستیگەلێکی ڕەها مامەڵەیان لەگەڵ دەکات کە قابیلی پێداچوونەوە نین، و هەوڵ دەدات وەک ئەجێندایەک کە تەنیا لە تێڕوانینە خودییەکانی خۆیەوە سەرچاوەی گرتووە، بسەپێنێت. ئەمەش پێچەوانەی ئەو تایبەتمەندییە زۆرانەیە کە عەقڵی سیاسیی زیرەک هەیەتی، کە لە پێشەنگیاندا تێگەیشتنە لە واقیعی دەوروبەر، ئەو ژینگەیەی تێیدا گەورە بووە، و کولتووری گشتیی کۆمەڵگە، جگە لە درککردن بە میکانیزمەکانی پراگماتیزمی سیاسی کە ڕەنگە ناچار بێت پەنای بۆ ببات، تەنانەت ئەگەر کارەکە پێویستی بە لادان بێت لە هەندێک قەناعەت کە پێشتر وەک بنەمای جێگیر سەیری دەکردن، بەتایبەتی لای سیاسییە ئایدۆلۆژییەکان. بەو مانایەی کە کاری سیاسی کارێکی تەنیا ئایدۆلۆژی یان ئەخلاقی نییە، بەڵکو پێویستی بە پەرەسەندن هەیە بەپێی پێویستی و ئەوەی بەردەستە، و بەپێی تواناکان و هاوسەنگیی هێز و سنووری ئامادەباشی.
سیاسیی زیرەک درک بە سنووری هێزی خۆی دەکات، و دەزانێت کە لە پێگەیەکدا نییە ڕێگەی پێ بدات ڕووبەڕووی ئەوانی تر ببێتەوە، بەتایبەتی ئەو هێزانەی ڕکابەری دەکەن و خاوەنی توانایەکن کە ئەو نییەتی، لە واقیعێکدا کە تواناکانی لێ بڕاوە. بۆ نموونە چوونە ناو پێکدادانێکی ئەژمارنەکراو، ڕەنگە ببێتە هۆی لەدەستدانی پشتیوانی میللی، تا دەگاتە ساتێک کە خۆی لە پێگەیەکی لەرزۆکدا دەبینێتەوە، هاوشێوەی زەوییەکی لمین کە زوو لەژێر گورزەکاندا دەڕووخێت. ئەو کاتە بە دروشمەکانی خۆی دەخنکێت، وەک چۆن بەسەر زۆرێک لەو سیاسییانەدا هات کە وەهایان دەزانی تەنیا خۆیان خاوەنی چارەسەرەکانن، و ژیرییەکەیان بەسە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی واقیع و ژینگە و کۆمەڵگە. لە مێژووشدا نموونەی ڕوونمان هەیە، کە بە هێتلەر دەست پێ دەکات و چاوچێسکۆ و سەددام حوسێن و قەزافی دەگرێتەوە.
ژیریی سیاسی بە واتای توانای هەواڵگری یان هەبوونی مشتێکی ئاسنین یان بەکارهێنانی هەموو تواناکانی دەوڵەت نایەت بۆ ژێردەستەکردنی ناوخۆ یان تەحەدیکردنی دەرەوە لە ڕێگەی دروشمی پڕ ژاوەژاوەوە، چ حاکمەکە بە کودەتا هاتبێتە سەر دەسەڵات یان لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە. کاری سیاسی، لە جەوهەری خۆیدا، هونەری بەڕێوەبردنی هاوسەنگییەکانە، و بۆ دوورکەوتنەوە لە کەوتنە ناو بارودۆخە چارەنووسسازەکان، دەبێت سەرچاوەکانی هێز بناسرێن:
١. چۆنیەتی خزمەتکردنی گەل و خستنە ناو دۆخێکی خۆشگوزەرانی و دڵنیایی، لە ڕێگەی بەهێزکردنی گەشەپێدان، و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی کولتووری، و باشکردنی مەرجەکانی ژیان، نەک پاڵنانیان بەرەو هەژاری و ترس و نەزان هێشتنەوە.
٢. چۆنیەتی دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەژمارنەکراو لەگەڵ هێزە بەهێزەکان، کە چیتر هێزیان تەنیا لە چەکدا قەتیس نەماوە، بەڵکو لە باڵادەستیی تەکنیکی، و ژیریی زانیاری، و توانای گەیشتن و کاریگەری لە هەر شوێنێکدا دەبینرێتەوە. ئەمەش بەدی نایەت تەنیا بە خوێندنەوەیەکی وردی واقیع و دانانی حساباتێک نەبێت کە لە لێکۆڵینەوەی سوودمەندی بچێت، کە تێیدا تێچووی ڕووبەڕووبوونەوە و ئەنجامەکانی دەپێورێت، لەبری پشتبەستن بە دروشمێک کە گەلێک هاواری بۆ دەکات کە خۆی لە بنەڕەتدا بە چەقۆی قەنارە هەڕەشەی لێ کراوە.
٣. توانای بنیاتنانی دامەزراوەی تۆکمە کە لە کەسەکان گەورەتر بێت، بەجۆرێک دەوڵەت بە کارامەیی بەردەوام بێت تەنانەت لەگەڵ گۆڕانی سەرکردایەتییەکاندا.
٤. چەسپاندنی بنەمای دادپەروەری لە دابەشکردنی سەرچاوەکاندا، بەجۆرێک کە جیاوازییە کۆمەڵایەتییەکان کەم بکاتەوە و ڕێگری بکات لە گۆڕانیان بۆ تەنگژەی سیاسی.
٥. بەڕێوەبردنی تەنگژەکان بە هۆشیاری و هێمنی، دوور لە کاردانەوەی هەستیارانە یان بڕیاری کتوپڕ.
٦. وەبەرهێنان لە پەروەردە و کولتووردا وەک بنەمایەک بۆ هەر سەقامگیرییەکی درێژخایەن.
٧. توانای بەدەستهێنانی متمانەی جەماوەر لە ڕێگەی شەفافیەت و ڕاستگۆیی، نەک لە ڕێگەی گوتاری پۆپۆلیستی کاتی.
٨. کرانەوە بە ڕووی ڕەخنە و قبووڵکردنی پێداچوونەوە، لەبری گۆڕینی جیاوازی بۆ دوژمنایەتی یان هەڕەشە.
٩. بەدیهێنانی هاوسەنگی لە نێوان سەروەریی نیشتمانی و پێداویستییەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، بەبێ دەستبەرداربوون لە هیچ کامێکیان.
١٠. بەکارهێنانی سەرچاوە نیشتمانییەکان بە کارامەیی، و ڕێگریکردن لە بەهەدەرچوونیان لە ململانێ یان پڕۆژەی بێ لێکۆڵینەوە.
١١. بنیاتنانی گوتارێکی سیاسیی واقیعی کە دان بە تەحەددییەکاندا بنێت لەبری نکۆڵیکردن یان جوانکردنیان.
١٢. گۆڕینی هەمەچەشنیی کۆمەڵایەتی و کولتووری بۆ توخمێکی هێز، نەک بۆ هۆکارێک بۆ دابەشبوون.
کاریگەریی ژیریی سیاسی تەنیا بە توانای مانەوە لە حوکم ناپێورێت، نە بە قوربانیدانی خەڵک لەژێر بیانووی پاراستنی دەسەڵات، نە بە قۆستنەوەی پێداویستییە فیکری یان غەیبییەکانی کۆمەڵگە، و نە بە خۆراکپێدانی ترس و ڕاوەشاندنی جەماوەر؛ بەڵکو ئەم کاریگەرییە لە توانای ئەنجامدانی کردەوەیەکی سیاسیدا دەردەکەوێت کە کۆمەڵگە بەرز بکاتەوە، و دەسەڵات بگۆڕێت بۆ ئامرازێکی خزمەتگوزاری نەک ئامرازێکی سەرکوتکردن. چونکە کاتێک بەردەوامیی حوکم لەسەر بنەمای گەشەپێدان و دادپەروەری و خزمەتگوزاری بنیات دەنرێت، مانەوە لە دەسەڵات دەبێتە سەقامگیرتر و بەرهەمدارتر، و زۆر جێگیرتر دەبێت لە هەر حوکمڕانییەک کە لەسەر بنەمای ترس و تۆقاندن بێت، کە زۆربەی کات بە توندوتیژی و پێکدادانی چەکداری و پاشان ڕووخان کۆتایی دێت.
