د. عەلی مووسا کینانی
ساڵڕۆژی ڕزگارکردنی شاری مووسڵ بە یەکێک لە وێستگە هەرە گرنگە نیشتمانییەکانی مێژووی هاوچەرخی عێراق دادەنرێت؛ چونکە ئەم ڕووداوە تەنها کۆتاییهێنان نەبوو بە قۆناغێکی تاریک و پڕ لە ئاڵۆزیی دەسەڵاتی تێرۆریستان، بەڵکو سەرەتای وەرچەرخانێکی نوێ بوو بۆ گێڕانەوەی هەیمەنەی دەوڵەت، بنیاتنانەوەی دامەزراوەکان و چەسپاندنی سەقامگیری. گرنگیی ئەم یادە تەنها لە ڕەهەندە سەربازییەکەیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو ئاسۆیەکی فراوانتری سیاسی، ئەمنی، کۆمەڵایەتی و ئابووری دەگرێتەوە کە ڕێڕەوی دەوڵەتی عێراقی بەرەو قۆناغێکی جیاواز برد.
ئازادکردنەوەی مووسڵ دەرەنجامی زنجیرەیەک شەڕی سەخت و گشتگیر بوو کە تێیدا سەرجەم پێکهاتەکانی هێزە چەکدارەکانی عێراق، بە پاڵپشتیی هەواڵگری و ئاسمانی، یەکێک لە گەورەترین ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی دوای ساڵی ٢٠٠٣یان ئەنجام دا. ئەم دەستکەوتە نەک هەر کۆتایی بە بوونی سەربازیی ڕێکخراوی داعش لە دووەم گەورەترین شاری وڵات هێنا، بەڵکو وەک وەرچەرخانێکی ستراتیژی لە شەڕی جیهانیی دژی تێرۆردا تۆمار کرا.
لەسەر ئاستی سیاسی، ئەم سەرکەوتنە دووپاتکردنەوەی توانای دەوڵەتی عێراق بوو بۆ گێڕانەوەی سەروەری و سەپاندنی یاسا بەسەر تەواوی خاکەکەیدا. هەروەها پێگەی عێراقی لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی وەک هاوبەشێکی کاریگەر لە بەرەنگاربوونەوەی تێرۆردا بەهێزتر کرد، ئەمەش دەرگای بۆ هەماهەنگیی فراوانتر و ڕاکێشانی پاڵپشتیی نێودەوڵەتی بۆ ئاوەدانکردنەوەی ناوچە زیانلێکەوتووەکان واڵا کرد.
ئازادکردنی مووسڵ یارمەتیدەر بوو لە گۆڕینی ئەولەویەتەکانی دەوڵەت؛ لە کردە سەربازییە فراوانەکانەوە بەرەو پڕۆژەکانی گەشەپێدان و گێڕانەوەی ئاوارەکان. ئەم قۆناغە، سەرەڕای تەحەدییەکان، زەمینەی ڕەخساند بۆ گێڕانەوەی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، نۆژەنکردنەوەی ژێرخان و بووژاندنەوەی چالاکییە ئابوورییەکان لە پارێزگای نەینەوا، کە ئەمەش هەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ تێپەڕین لە قۆناغی جەنگەوە بۆ قۆناغی جێگیرکردنی ئاشتی.
لە ڕووی ئەمنییەوە، ئەزموونی مووسڵ بووە هەوێنی دووبارە ڕێکخستنەوەی دامەزراوە ئەمنییەکان و بەهێزکردنی هەماهەنگیی نێوان دەزگا جیاوازەکان. عێراق لە دوای ئەم قۆناغەدا گەشەکردنێکی بەرچاوی لە توانای هەواڵگری و بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای مۆدێرن لە دژەتێرۆردا بەخۆیەوە بینی، کە دەرەنجامەکەی لە دابەزینی ئاستی هێرشە تێرۆریستییەکاندا ڕەنگی دایەوە.
لە دیارترین ئەو وانانەی کە لە ئەزموونی ڕزگارکردنی مووسڵەوە فێریان بووین، گرنگیی وەبەرهێنانی بەردەوامە لە پەرەپێدانی تواناکانی مرۆیی و تەکنەلۆژیای هەواڵگری، لەگەڵ نوێکردنەوەی میکانیزمەکانی پاراستنی سنوور و بەهێزکردنی هەماهەنگی نێوان دەزگا ئەمنی و سەربازییەکان؛ بە جۆرێک کە خێرایی وەڵامدانەوە بۆ هەر هەڕەشەیەکی چاوەڕوانکراو مسۆگەر بکات. ئەم ئەزموونە سەلماندی کە ئاسایشی بەردەوام تەنها بە هێزی سەربازی بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە ژینگەیەکی سەقامگیر هەیە کە خزمەتگوزاری و هەلی کار دابین بکات و پشتگیری لە گەشەپێدانی ناوخۆیی بکات.
لە لایەنی سیاسییەوە، قۆناغی دوای ڕزگارکردن جەختی لە گرنگیی یەکخستنی گوتاری نیشتمانی و پێشخستنی بەرژەوەندییە باڵاکانی دەوڵەت کردەوە، ئەمەش وەک بنەمایەک بۆ بەهێزکردنی تەبایی کۆمەڵایەتی و چەسپاندنی شەراکەتی نێوان پێکهاتە جیاوازەکان. هاوکات، چەسپاندنی سەروەریی یاسا، بنبڕکردنی گەندەڵی و پەرەپێدانی دامەزراوەکانی دەوڵەت، وەک فاکتەری سەرەکی دەبینرێن بۆ پاراستنی سەقامگیری و ڕێگریکردن لە هەر کەلێنێک کە گروپە توندڕەوەکان بۆ تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی سوودی لێ وەرگرن.
دوای تێپەڕبوونی چەند ساڵێک بەسەر ڕزگارکردنی مووسڵدا، ئێستا عێراق ڕووبەڕووی ئاستەنگی نوێ بووەتەوە کە خۆیان لە چەسپاندنی دامەزراوەکانی دەوڵەت، بەهێزکردنی ئاسایشی ناوخۆ و پشتگیریکردنی کاروانی چاکسازی و گەشەپێداندا دەبیننەوە. ئەگەر سەرکەوتن بەسەر تیرۆردا توانای دەوڵەتی بۆ پاراستنی سەروەریی خاکەکەی سەلماندبێت، ئەوا قۆناغی ئێستا پێویستی بەوەیە ئەو دەستکەوتە وەبەرهەم بهێنرێت بۆ بونیادنانی دەوڵەتێکی کارامەتر و سەقامگیرتر کە بتوانێت وەڵامدەرەوەی خواست و تەمەنای هاووڵاتییان بێت.
لەم چوارچێوەیەدا، ئەو ڕێکارە حکومییانەی کە مەبەستیان ڕاوەدوونانی تۆڕەکانی گەندەڵی و پەرەپێدانی دەزگا ئەمنییەکانە، گرنگییەکی تایبەتیان هەیە و وەک درێژکراوەی هەوڵەکانی پاراستنی دەوڵەت دەبینرێن؛ چونکە ئاسایش لە "بەڕێوەبردنی ژیرانە" جیا نابێتەوە و سەقامگیرییش بەبێ هەبوونی دامەزراوەی بەهێز و شەفاف کە جێگەی متمانەی کۆمەڵگە بێت، بەدی نایەت.
بەردەوامیی هەماهەنگی نێوان دەسەڵاتەکانی جێبەجێکردن و دادوەری، و تەواکاریی ڕۆڵی نێوان دامەزراوە ئەمنییەکان، بە گرنگترین هۆکارەکانی پاراستنی ئەو دەستکەوتانە دادەنرێن کە دوای ڕزگارکردن بەدی هاتوون، ئەمەش توانای عێراق بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هاوکاتی ئاستەنگە ئەمنی و ئابوورییەکان بەهێزتر دەکات.
لە کۆتاییدا، یادی ڕزگارکردنی مووسڵ تەنها یادکردنەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکو بەڵێنێکی نیشتمانییە بۆ ئەوەی سەرکەوتنە سەربازییەکان بگۆڕدرێن بۆ دەستکەوتی گەشەپێدان و چاکسازیی بەردەوام. بنیاتنانی مرۆڤ، چەسپاندنی هاووڵاتیبوون و سەروەریی یاسا، بنەما سەرەکییەکانی پاراستنی عێراقن لە هەر هەڕەشەیەکی پاشەڕۆژ و گەرەنتیی دروستکردنی داهاتوویەکی گەشتر و سەقامگیرترن بۆ هەمووان.