بەغداد – INA – نەسار حاج
حکومەت بە سەرۆکایەتی سەرۆک وەزیران عەلی فالح زەیدی و دەسەڵاتە چاودێرییە تایبەتمەندەکان، بەردەوامن لە جێبەجێکردنی کۆمەڵێک ڕێکار بەمەبەستی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، بەهێزکردنی شەفافیەت و پاراستنی مالێ گشتی، ئەمەش لە چوارچێوەی جێبەجێکردنی ڕێڕووباوێکی چاکسازی بەردەوام کە ئامانجی چارەسەرکردنی یەکێک لە دیارترین ئەو تەحەدییانەیە کە ڕووبەڕووی دەوڵەت دەبنەوە. لەکاتێکدا لایەنە پەیوەندیدارەکان جەخت لەسەر بوونی ئیرادەیەکی جدی حکومی دەکەنەوە بۆ بەدواداچوونی مەلەفەکانی گەندەڵی، پسپۆڕانیش جەخت لەسەر گرنگی گۆڕینی ئەم هەوڵانە دەکەن بۆ ڕێکاری دامەزراوەیی بەردەوام کە دەستەبەرکردنی ئەنجامی بەرجەستە لەسەر مەودای دوور مسۆگەر بکات.
لەو بارەیەوە، پەرلەمانتار عەلی سابر کینانی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "دەوڵەت خاوەنی سیستمێکی یاسایی و تەشریعی گرنگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، کە یاساکانی تایبەت بە دەستەی دەستپاکی، دیوانی چاودێری دارایی، سزاکان، سپیکردنەوەی پارە و چەندینی تر دەگرێتەوە، بەڵام سەرکەوتنی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی تەنها پشت بە تەشریع نابەستێت، بەڵکو پێویستی بە جێبەجێکردنی توندی یاساکان، بەهێزکردنی چاودێری، خێراکردنی ڕێکارە دادوەرییەکان و دەستەبەرکردنی ڕێگریکردن لە ڕزگاربوون لە سزا هەیە." ئاماژەی بەوەش کرد کە "ڕۆڵی ئەنجومەنی نوێنەران خۆی لە پەیڕەوکردنی چاودێری بەسەر ئەدای دامەزراوە حکومییەکان، بەدواداچوونی مەلەفەکانی گەندەڵی و میوانداریکردنی بەرپرسان لە کاتی بوونی هەر نیشانەیەکی سەرپێچی یان بەفیڕۆدانی ماڵی گشتیدا دەبینێتەوە، جگە لە پاڵپشتیکردنی ئەو تەشریع و ڕێکارانەی کە شەفافیەت و دەستپاکی بەهێز دەکەن. لە قۆناغی داهاتووشدا تەرکیز لەسەر چالاککردنی ڕۆڵی چاودێری و پشتیوانیکردنی هەر هەوڵێکی جدی حکومی دەبێت کە ئامانجی پاراستنی ماڵی گشتی، گەڕاندنەوەی مافەکان و لێپرسینەوە لە کەمتەرخەمەکان بێت."
وتیشی "بە گشتی، ڕێککەوتن و کۆدەنگییەکی ڕاگەیەندراو لە نێوان زۆربەی هێزە سیاسییەکاندا هەیە لەسەر گرنگی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی وەک یەکێک لە دیارترین ئەو تەحەدییانەی کە ڕووبەڕووی دەوڵەت دەبنەوە"، ڕوونیشی کردەوە کە "پێوەری ڕاستەقینەی ئەم پاڵپشتییە، وەرگێڕانی هەڵوێستەکانە بۆ ڕێکاری کرداری، و دابینکردنی چەتری سیاسی و یاساییە بۆ لایەنە چاودێری و دادوەرییەکان، بە شێوەیەک کە لێپرسینەوە لە گەندەڵکاران بەبێ ڕەچاوکردنی هیچ حساباتێکی سیاسی یان حزبی مسۆگەر بکات."
دیجیتاڵکردن و چاودێری دارایی
لەلایەکی دیکەوە، مەزهەر محەمەد ساڵح ڕاوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیران بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "مەلەفی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە پێشینەی کارە نیشتمانییەکانە لە چوارچێوەی بەرنامەی حکومەتدا"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "ئەو ڕێکارانەی لە ماوەی ڕابردوودا گیراونەتەبەر، ڕەنگدانەوەی ئیرادەیەکی ڕاستەقینەن لە بەدواداچوونی مەلەفەکانی گەندەڵی و لێپرسینەوە لە تێوەگلاوان تێیدا بەپێی چوارچێوە یاسایی و دادوەرییە پەسەندکراوەکان، بەدوور لە هەر ڕەچاوکردنێکی سیاسی یان کەسی."
سەبارەت بە ڕۆڵی بانکی ناوەندی عێراق، ساڵح جەختی کردەوە کە "حکومەت بە هەماهەنگی لەگەڵ بانکی ناوەندی کار دەکات بۆ بەهێزکردنی ڕێکارەکانی چاودێری دارایی، بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پەرەپێدانی سیستمەکانی پارەدانی ئەلیکترۆنی، بە شێوەیەک کە بەشدار بێت لە بەرزکردنەوەی ئاستی شەفافیەت و کەمکردنەوەی دەرفەتەکانی یاریکردن بە ماڵی گشتییەوە. هەروەها پلانەکانی داهاتوو فراوانکردنی بەکارهێنانی سیستمە دیجیتاڵییەکان و بەستنەوەی بنکەدراوە حکومییەکان دەگرێتەوە، کە چاودێری بەسەر جووڵەی پارە و مامەڵە داراییەکاندا بەهێزتر دەکات."
سەبارەت بەو مەلەفانەی کە گومانی گەندەڵییان لێدەکرێت، ڕوونی کردەوە کە "لایەنە تایبەتمەندەکان بەردەوامن لە پێداچوونەوە و وردبینیکردنی چەندین مەلەفی پەیوەندیدار بە گرێبەستە حکومییەکان، پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان و کەرتە ئابوورییە جیاوازەکان، و بەپێی بەڵگە و ڕێکارە یاساییە پەیڕەوکراوەکان مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، لەگەڵ ڕەوانەکردنی هەر سەرپێچییەکی سەلمێنراو بۆ لایەنە دادوەرییە تایبەتمەندەکان بۆ گرتنەبەری ڕێکاری پێویست"، تیشکی خستە سەر ئەوەی کە "حکومەت هیچ لایەنێک یان کەسێک لە لێپرسینەوەی یاسایی بەدەر ناکات کاتێک بەڵگەی پێویست بەردەست بێت، و ئامانجی بنەڕەتیش پاراستنی ماڵی گشتی و چەسپاندنی بنەماکانی دەستپاکی و شەفافیەتە لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا."
ساڵح ئەوەشی خستەڕوو کە "حکومەت کراوەیە بۆ سوودوەرگرتن لە شارەزایی و ئەزموونە نێودەوڵەتییە سەرکەوتووەکان لە بواری بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، گەڕاندنەوەی پارەکان و بەهێزکردنی سیستمەکانی چاودێری دارایی، ئەمەش ڕەنگە هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و دامەزراوە پسپۆڕەکان بگرێتەوە، جگە لە بەرنامەکانی ڕاهێنان، بنیاتنانی تواناکان و ئاڵوگۆڕی زانیاری و شارەزاییە تەکنیکییەکان."
سەرنجی بۆ ئەوەش ڕاکێشا کە "بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ڕێکارێکی کاتی نییە، بەڵکو ڕێڕووباوێکی چاکسازی بەردەوامە کە پێویستی بە تەواوکاری هەوڵەکان هەیە لە نێوان دامەزراوە حکومییەکان و دەسەڵاتە چاودێری و دادوەرییەکاندا، لەپاڵ پاڵپشتی ڕای گشتی و دەزگاکانی ڕاگەیاندن، بە شێوەیەک کە دەستەبەرکردنی ئەنجامی بەرجەستە مسۆگەر بکات کە متمانەی هاووڵاتیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەت بەهێزتر بکات."
وشککردنی سەرچاوەکانی گەندەڵی
لای خۆیەوە، فەریق عومەر وائیلی سەرۆکی دەستەی دەروازە سنوورییەکان جەختی کردەوە کە "ئەو ڕێکارە نوێیانەی کە لەلایەن سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران عەلی فالح زەیدییەوە سەبارەت بە کاری دەروازە سنوورییەکان گیراونەتەبەر، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە خولاندنەوەی فەرمانبەرانی فەرمانگەکان لە سەرجەم دەروازە سنوورییەکان و دووبارە دابەشکردنەوەی کادیران هەیە، ڕەنگدانەوەی ئاستێکی بەرزی جدیەت و ئیرادەی حکومین لە ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و وشککردنی سەرچاوەکانیدا."
وائیلی بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "لەو سۆنگەیەوە، خولاندنەوەی فەرمانبەران وەک ڕێکارێکی چاکسازی و خۆپارێزی هات بۆ بەهێزکردنی شەفافیەت، چەسپاندنی بنەمای چاودێری بەردەوام و ڕێگریکردن لە دروستبوونی ناوەندی هەژموون لەناو دەروازە سنوورییەکاندا، هەروەها ئەم هەنگاوانە تەواوکەری کۆمەڵێک ڕێکاری چاودێری، تەکنیکی و ڕێکخستنین کە لەلایەن حکومەت و دەستەی دەروازە سنوورییەکانەوە جێبەجێ دەکرێن بە ئامانجی توندکردنی کۆنترۆڵ بەسەر جووڵەی کاڵا و گەشتیاراندا و داخستنی ئەو کەلێنەی کە ڕەنگە بۆ زیان گەیاندن بە ئابووری نیشتمانی یان ئاسایشی کۆمەڵایەتی بقۆزرێنەوە."
وائیلی بەردەوام بوو و وتی: "بێگومان سەرکەوتنی ئەم ڕێکارانە پێویستی بە بەردەوامی و تەواوکاری هەیە لەگەڵ بەدواداچوونی مەیدانی و لێپرسینەوەی یاسایی توند، ئەمەش ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە حکومەت بەردەوامە لە جێبەجێکردنی بەرنامە چاکسازییەکەی بەپێی دیدگایەکی ڕوون کە لەسەر بنەمای لێخۆشنەبوون لەگەڵ گەندەڵی و بەرزکردنەوەی کارامەیی و ئەدای دەروازە سنوورییەکان بنیات نراوە، وەک یەکێک لە ڕووبەرە گرنگە سەروەرییەکانی دەوڵەت."
چاودێری پێشوەختە (پێشگیری)
لەلایەکی دیکەوە، ئەحمەد عەبد ڕەبه شارەزای ئابووری لای خۆیەوە بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "سەرکەوتنی حکومەت لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی پێویستی بە دووبارە ئاڕاستەکردنەوەی کاری دەزگا چاودێرییەکان هەیە لە ڕۆڵە تەقلیدییەکەیەوە کە لەسەر بنەمای ئاشکراکردنی سەرپێچییەکان دوای ڕوودانیان بنیات نراوە، بۆ ڕۆڵێکی پێشوەختە کە تەرکیز لەسەر ڕێگریکردن لێیان دەکات پێش ڕوودانیان، ئەمەش لە ڕێگەی بەهێزکردنی سەربەخۆیی لایەنە چاودێرییەکان، پەرەپێدانی ئامرازەکانی وردبینی و لێکۆڵینەوەی دارایی، و بەستنەوەی ئەلیکترۆنی بنکەدراوە حکومییەکان، بە شێوەیەک کە ڕێگە بدات بە ئاشکراکردنی حاڵەتەکانی یاریکردن و سەرپێچی بە شێوەیەکی خێراتر و وردتر."
جەختیشی کردەوە کە "حکومەت لە ئێستادا بەرەو گرتنەبەری شێوازی مۆدێرن و ناتەقلیدی دەڕوات لە ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیدا، کە دیارترینیان فراوانبوونی گۆڕانی دیجیتاڵی، بەئۆتۆماتیککردنی ڕێکارە حکومییەکان، پەیڕەوکردنی سیستمی پارەدانی ئەلیکترۆنی و بەدواداچوونی جووڵەی پارە و گرێبەستە حکومییەکانە، جگە لە سوودوەرگرتن لە تەکنەلۆژیای شیکردنەوەی داتا بۆ ئاشکراکردنی شێوازە داراییە گوماناوییەکان و کەمکردنەوەی دەرفەتی دەستێوەردانی مرۆیی کە بە یەکێک لە دیارترین دەروازەکانی گەندەڵی کارگێڕی و دارایی دادەنرێت"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "ئامرازە بەردەستەکانی دەستی حکومەت تا ڕادەیەکی زۆر گونجاون، بەڵام بەدیهێنانی ئەنجامی ڕاستەقینە بەستراوەتەوە بە بەردەوامی جێبەجێکردنیان و تەواوکارییان لەگەڵ ڕێکاری دادوەری و چاودێری تونددا."
جەختیشی لەوە کردەوە کە "هەندێک لە ئەنجامەکان ڕەنگە لەسەر مەودای نزیک دەربکەون لە ڕێگەی ئاشکراکردنی مەلەفەکانی گەندەڵی و گەڕاندنەوەی ماڵی گشتی، بەڵام بنیاتنانی سیستمێکی دەستپاکی بەردەوام پێویستی بە کات و چاکسازی قووڵی دامەزراوەیی و تەشریعی هەیە کە چەسپاندنی بنەماکانی شەفافیەت و لێپرسینەوە لە سەرجەم جومگەکانی دەوڵەتدا دەستەبەر بکات."