عادل جبووری
دادگای باڵای تاوانەکان پێش چەند ڕۆژێک حوکمی لەسێدارەدانی بۆ تاوانبار عەجاج ئەحمەد حەردان تکریتی دەرکرد. بۆ ئەوانەی ئەم ناوە ناناسن، ئەو نازناوی جەلادی گرتووخانەی نوگرەسەلمانی لێنرابوو لە بیابانی پارێزگای موسەنا، ئەو گرتووخانە بەدناوەی کە وێستگەیەکی ئەشکەنجەی سەخت و ترسناک بوو، و گۆڕستانی هەزاران مرۆڤی بێتاوان بوو لە پێکهاتە جیاوازەکانی گەلی عێراق لە حەفتاکان و هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا. سروشتییە کە سەرپەرشتیارانی ئەو گرتووخانە ترسناک و بەدناوە، و گەورە زیندانەوانەکانی، لە توندڕەوترین بکوژ و تاوانباران بن، کە کەمترین ئاستی مرۆڤایەتی و ویژدان و ڕەوشتیان تێدا نەبێت. ڕەنگە عەجاج ئەحمەد حەردان تکریتی، یەکێک بووبێت لە دیارترینی ئەو زیندانەوانانە، بەهۆی ئەوەی پێی دەناسرا لە بەکارهێنانی شێوازی ترسناک لە ئەشکەنجەدانی بێتاواناندا کە خەیاڵکردنیان زۆر قورسە.
ئەوەی هەندێک لە قوربانییە ئامادەبووەکانی دانیشتنەکانی دادگاییکردنەکەی گواستیانەوە، سەبارەت بەوەی لەگەڵ زیندانییەکاندا دەیکرد، چ کورد بن یان عەرەب یان تورکمان، یان هەر پێکهاتەیەکی تر، تەنها بەشێکی زۆر کەمی کۆی کارنامە و ڕێڕەوە تاوانکارییەکەیەتی کە بۆ ساڵانێکی درێژ درێژبووەوە.
گومانی تێدا نییە کە عەجاج تکریتی، نموونەی یەکێکە لە نێوان زۆرێک لە بکوژە تاوانبارەکاندا کە بوونە هۆی بێسەروشوێنکردنی ژمارەیەکی زۆری عێراقییەکان، و هەندێک لەو بکوژە تاوانبارانە دەستگیرکراون و سزای دادپەروەرانەیان بەسەردا سەپێنراوە، لە کاتێکدا هەندێکی تریان تا ئێستاش لێرە و لەوێ ڕادەکەن و خۆیان حەشارداوە، بەڵام بێگومان ناتوانن بۆ هەمیشە لە سزا ڕزگاریان بێت، و بە چ جۆرێک لە جۆرەکان نابێت دەربازیان بێت، چونکە ڕێزلێنانی ڕاستەقینە لە قوربانییەکان، چ ئەوانەی کۆچی دواییان کردووە یان ئەوانەی هێشتا لە ژیاندا ماون، خۆی لە سزادانی ئەوانەدا دەبینێتەوە کە زوڵمیان لێکردوون و ئەشکەنجەیان داون، پێش هەر ڕێزلێنانێکی تری ماددی و مەعنەوی.
دەستگیرکردنی عەجاج تکریتی و ڕووبەڕووبووکردنەوەی بۆ دادگا، و ئاشکراکردنی سەرجەم تاوانەکانی، بابەتێکی زۆر گرنگە و دەستکەوتێکە بۆ لایەنە ئەمنی و دادوەرییەکان هەژمار دەکرێت. پێش ئەوەش، پرۆسەی جێبەجێکردنی حوکمی لەسێدارەدان بەسەر بکوژی شەهید سەید محەمەد باقر سەدر و خوشکە عەلەوییەکەی ئامینە بنت الهدی، دەستکەوتێکی گرنگی تر بوو. چونکە تاوانبار سەعدون سابری قەیسی، لە ڕووی تاوانکاری و خوێنڕشتنەوە لە عەجاج تکریتی کەمتر نەبوو، ئەگەر خراپتر نەبووبێت، چونکە هەردووکیان لە هەمان ڕەگ و قوتابخانەی تاوانکارین کە ڕژێمی حزبی بەعسی لەناوچوو دایمەزراند و سازی کرد، کە تەنانەت زۆرێک لە سەرکردە باڵاکانی حزبەکەش لە تاوانەکانی ڕزگاریان نەبوو، ڕەنگە لیستی ئەو کەسانەی کە پاکتاو کران زۆر درێژ بێت و بە درێژایی ماوەی ساڵی 1968 تا ساڵی 2003 بکێشێت. سوننەت و یاسا خواییەکان و ئەزموونە مرۆییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە و دەیسەلمێنن کە زوڵم ناتوانێت بەردەوام بێت و بمێنێتەوە، و دەبێت زاڵم ڕووبەڕووی چارەنووسی حەتمیی خۆی ببێتەوە، چ زوو بێت یان درەنگ. تاوانەکان بە تێپەڕبوونی کات بەسەرناچن، و ئەوانەی ڕووبەڕووی زوڵم بوونەتەوە و بەدەست دڵڕەقی و ستەمی زاڵمە تاوانبارەکانەوە ناڵاندوویانە، ناتوانن ئەو نەهامەتی و کارەساتانە لەبیر بکەن یان خۆیانی لێ بێئاگا بکەن کە بەسەریاندا هاتووە، و دەستگیرکردن و دادگاییکردنی قەیسی و تکریتی، و ئەو چیرۆک و بەڵگە بەئازارانەی لەسەر زاری قوربانییەکان و کەسوکاریانەوە گوتراون، تەنها بەڵگەی ڕوون و ئاشکران لەسەر ئەمە.
گومانی تێدا نییە کە چەسپاندن و قووڵکردنەوەی بەهاکانی لێبوردەیی و پێکەوەژیان، و کارکردن بۆ چاککردنەوە و نۆژەنکردنەوەی هەموو ئەو شتانەی کە ڕژێمی لەناوچوو تێکی دابوون و وێرانی کردبوون و ببووە هۆی، شتێکی زۆر گرنگە و وا دەکات لە پێشینەی کارەکانی بەرپرسانی بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات و گەلدا بێت، بەڵام هەموو ئەمانە نابێت ئەو کەسانە بگرێتەوە کە دەستیان بە خوێنی بێتاوانان سوور بووە، و گیانیان کێشاوە، و قێزەونترین تاوانیان ئەنجامداوە، چونکە پێویستە ئەمانە ڕاوەدوو بنرێن و دادگایی بکرێن و سزای دادپەروەرانەی خۆیان وەربگرن. دەبێت تاوانەکانیان لە ڕێگەی کتێب، فیلم، زنجیرە دراما، پێشانگا، فێستیڤاڵ و پرۆگرامەکانی خوێندنەوە دۆکیۆمێنت بکرێن، وەک چۆن قوربانیدان و نەهامەتی و ئازارەکانی قوربانییەکان دۆکیۆمێنت دەکرێن، و وەک چۆن تاوانەکانی ڕێکخراوەکانی قاعیدە و داعش و سەرجەم ناونیشانەکانی تیرۆر و تەکفیر دۆکیۆمێنت دەکرێن، و وەک چۆن تاوانەکانی داگیرکاری دۆکیۆمێنت دەکرێن.
وەک چۆن ناوی قوربانییەکان لە مەرجەعەکانی ئایین، زانایان، بیرمەندان، سیاسییەکان، ڕۆشنبیران، و خەڵکی ئاسایی لە پیاوان و ژنان و منداڵان، لاپەڕە سپییەکانی مێژوویان داگیر کردووە و داگیری دەکەن، وا دەکات ناوی بکوژان و خوێنڕێژان و تاوانبارانیش لاپەڕە ڕەشەکانی مێژوو داگیر بکەن.