سەلام مەککی
زۆر کەس لەسەر ئەوە کۆکن کە قۆناغی پێش بەربەیانی ڕۆژی یەکشەممەی ڕابردوو ڕێکەوتی 28ی حوزەیران وەک قۆناغی دوای ئەو بەربەیانە نییە، چونکە لەو ڕۆژەدا گەورەترین پڕۆسەی دژایەتیکردنی گەندەڵی بەپێی میکانیزمە یاساییەکان و لە ڕێگەی جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگای سزادانی تایبەتمەندەوە ئەنجامدرا. پێش ئەو بەربەیانە، گەندەڵکاران یان ئەوانەی تۆمەتبار بوون بە گەندەڵی، پێیان وابوو پارێزبەندییەکیان (حصانة) هەیە کە لە لێپرسینەوەی یاسایی دەیانپارێزێت. بەڵام ئەوەی تا ئێستا تۆمەتبار نەکراوە بە گەندەڵی، خۆی زۆر بە دوور دەزانی لە دەستی یاسا، بەڵام ئەمڕۆ دۆخەکە زۆر گۆڕاوە؛ تۆمەتباری گەندەڵی لە پشت شیشەکانی زیندانەوەیە، و ئەوەش کە هێشتا نۆرەی نەهاتووە لە دۆخێکی سەختدا دەژی، چونکە دەزانێت هێزە ئەمنییەکان لەوانەیە لە هەر ساتێکدا لە دەرگاکەی بدەن.
لەسەر کەس شاراوە نییە کە پەرلەمان (ئەنجومەنی نوێنەران) ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا، کە تێیدا سەرۆکەکەی سوودی لە دەقە دەستوورییەکە وەرگرت کە ڕێگە دەدات بە لادانی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتار لە دەرەوەی وەرزە یاسادانانەکاندا ئەگەر تۆمەتبار بێت بە تاوانێک، بۆیە بڕیارەکەی بەبێ دوودڵی بریتی بوو لە کردنەوەی تەواوی ڕێگا لەبەردەم دادوەری و حکومەت بۆ جێبەجێکردنی یاسا.
دادگای تایبەتمەند، بڕیاری دەستگیرکردنی بۆ تۆمەتباران دەرکرد لەسەر بنەمای زانیاری و بەڵگەیەک کە ئاماژە بە تێوەگلانیان دەکەن لە کارگەلێکدا کە دەچنە چوارچێوەی گەندەڵی دارایی و کارگێڕییەوە، بەڵام ئەوەی دوای دەستگیرکردنەکە و ئەنجامدانی پشکنینی ماڵەکانی تۆمەتباران ڕوویدا، دۆزینەوەی بڕێکی زۆر لە پارە و زێڕ و خشڵ بوو، ئەمەش وایکرد ڕەوتی لێکۆڵینەوەکان ڕەهەندی دیکە بەخۆیانەوە بگرن؛ چونکە دادگا لێرەدا بەڵگەی تاوانکاریی دۆزییەوە کە خۆی لە پارەیەکی زۆر گەورەدا دەبینێتەوە. لێرەدا دەبینین کە ئەم پارانە یان دەبنە بەڵگەیەک بۆ بەهێزکردنی قەناعەتی دادگا بە تێوەگلانی تۆمەتباران لەو کارانەی دراونەتە پاڵیان و لەسەر بنەمای ئەوانیش بڕیاری دەستگیرکردنیان بۆ دەرچووە، یانیش دادگا لەبەردەم تاوانێکی دیکەدا خۆی دەبینێتەوە کە بریتییە لە تاوانی دەوڵەمەندبوونی نایاسایی.
گەڕانەوە بۆ دەقی ماددەی 19 لە یاسای دەستەی دەسپاکی و دەوڵەمەندبوونی نایاسایی ژمارە 30ی ساڵی 2011ی هەموارکراو، دەبینین کە دەڵێت: "بێ ئەوەی زیان بە هیچ سزایەکی قورستر بگات کە لە هەر یاسایەکی دیکەدا هاتووە، سەرپێچیکارانی ئەحکامەکانی ئەم یاسایە بەپێی ئەم شێوازەی خوارەوە سزا دەدرێن:
سزا دەدرێت بە زیندانیکردن بۆ ماوەیەک کە لە 7 ساڵ کەمتر نەبێت و بە غەرامەیەک هاوتای بەهای دەوڵەمەندبوونە نایاساییەکە، بۆ هەر کەسێکی ڕاسپێردراو لەوانەی لە ماددەی 16/یەکەم لەم یاسایەدا ئاماژەیان پێکراوە، ئەگەر نەیتوانی هۆکاری شەرعی و یاسایی بۆ ئەو زیادبوونە گەورەیەی لە پارەکانی خۆی یان پارەی هاوسەرەکەی یان پارەی منداڵەکانیدا هاتووە، بسەلمێنێت. دادگا بڕیار دەدات بە گێڕانەوەی بەهای دەوڵەمەندبوونە نایاساییەکە، و مەحکومکراوان بەپێی بڕگەکانی دووەم و سێیەم لەم ماددەیەدا ئازاد ناکرێن تەنیا دوای دانی بڕی غەرامەکە و گێڕانەوەی بەهای دەوڵەمەندبوونە نایاساییەکە نەبێت، و کۆتاییهاتنی داوای سزادان بەهۆی مردنەوە ڕێگر نابێت لە جێبەجێکردنی حوکمی گێڕانەوەی بەهای دەوڵەمەندبوونە نایاساییەکە".
لەو دەقەدا، دەبینین کە یاسادانەری عێراقی باسی لە تاوانێکی نوێ کردووە کە لە یاسای سزادانی ژمارە 111ی ساڵی 1969ی هەموارکراودا بوونی نییە، ئەویش تاوانی دەوڵەمەندبوونی نایاساییە، تەنانەت یاسای دەستەی دەسپاکی کاتێک هەموارکرایەوە، ناوەکەی گۆڕدرا بۆ "یاسای دەستەی دەسپاکی و دەوڵەمەندبوونی نایاسایی"، وەک ئاماژەیەک بۆ سەرنجدانی یاسادانەر لەسەر ئەم تاوانە بەهۆی قورسی و مەترسیدارییەکەیەوە. ئەم تاوانە خۆی لەوەدا دەبینێتەوە کە ئەگەر بۆ لایەنە چاودێریی یان لێکۆڵینەوەییەکان دەرکەوت زیادبوونێکی نائاسایی لە دارایی ئەو کەسەدا هەیە کە ڕاسپێردراوە بە ئاشکراکردنی ئەستۆپاکی دارایی خۆی ، ئەوا ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەدرێت بە مەبەستی سەلماندنی ئەوەی کە ئەو پارانە لە سەرچاوەیەکی شەرعی و یاساییەوە هاتوون، و لە حاڵەتی نەدۆزینەوەی بەڵگە لەسەر شەرعیبوونی پارەکانی، ئەوا بە زیندانیکردن بۆ ماوەیەک کە لە 7 ساڵ کەمتر نەبێت سزا دەدرێت لەگەڵ گێڕانەوەی ئەو پارانەی کە نەیتوانیوە شەرعیبوونیان بسەلمێنێت.
بۆیە، ئەو پارە زۆرەی کە لە لای تۆمەتباران دۆزراوەتەوە، پرسیاریان لێدەکرێت سەبارەت بە سەرچاوەکانی، و ئەگەر نەیانتوانی شەرعیبوونی بسەلمێنن، ئەوا یاسا دەڵێت دەست بەسەر ئەو پارانەدا دەگیرێت لەگەڵ سزای زیندانیکردن بۆ ماوەیەک کە لە 5 ساڵ کەمتر نەبێت و لە 7 ساڵ زیاتر نەبێت، ئەمەش ئەو بابەتەیە کە لێکۆڵینەوەکان لە ڕۆژانی داهاتوودا یەکلایی دەکەنەوە.
