د. سەعد عیزەت سەعدی
زۆر جار چەمکی مەرکەزییەت و چەمکی دیکتاتۆرییەت تێکەڵ دەکرێن، سەرەڕای ئەوەی جیاوازییەکی جەوهەری لە نێوانیاندا هەیە لە ناو هزری سیاسی و کارگێڕیدا. مەرکەزییەت شێوازێکە بۆ ڕێکخستنی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دابەشکردنی دەسەڵاتەکان، لە کاتێکدا دیکتاتۆرییەت شێوازێکی حوکمڕانییە کە لەسەر بنەمای قۆرخکردنی دەسەڵات، سڕینەوەی فرەیی سیاسی و سنووردارکردنی ئازادییەکان بونیاد نراوە.
هەبوونی دەسەڵاتێکی مەرکەزیی بەهێز، مەرج نییە بە واتای هەبوونی سیستەمێکی ستەمکار بێت، وەک چۆن هەندێک لە سیستەمە لامەرکەزییەکان ڕەنگە جۆرەها وێنەی پاشاگەردانی یان هەژموونی هێزە ناوخۆییەکان بەدەر لە دەسەڵاتی یاسا بەخۆیانەوە ببینن.
مەرکەزییەت لە بنەڕەتدا ئامانجی بەدیهێنانی یەکێتیی بڕیاری سیاسی و کارگێڕییە لە ناو دەوڵەتدا، و دەستەبەرکردنی جێبەجێکردنی یاساکانە بە شێوەیەکی یەکسان بەسەر هەموو هاووڵاتیاندا. دەوڵەتە هاوچەرخەکان پێویستییان بە دامەزراوەی مەرکەزی هەیە بۆ بەڕێوەبردنی دۆسیەکانی ئاسایش، بەرگری، سیاسەتی دەرەوە و ئابووریی نیشتمانی؛ چونکە نەبوونی هەماهەنگیی مەرکەزی ڕەنگە ببێتە هۆی دژبەری لە بڕیارەکان و لاوازبوونی شکۆی دەوڵەت. هەر بۆیە دەبینین زۆرێک لە دەوڵەتە دیموکراسییە گەورەکان پەیڕەوی شێوازێکی ڕوونی مەرکەزییەتی کارگێڕی یان سیاسی دەکەن، هاوکات پارێزگاریی تەواویش لە فرەیی سیاسی و مافەکانی مرۆڤ دەکەن.
بەڵام دیکتاتۆرییەت لەسەر کۆکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی تاکێک یان حزبێک یان گروپێکی دیاریکراودا بونیاد نراوە، بەبێ هەبوونی چاودێرییەکی ڕاستەقینە یان دەستاودەستکردنی ئاشتییانەی دەسەڵات. دیکتاتۆر تەنها بەوەوە ناوەستێت کە دەوڵەت بە شێوەیەکی مەرکەزی بەڕێوە ببات، بەڵکو هەوڵی قۆرخکردنی بڕیار، بێدەنگکردنی ئۆپۆزسیۆن و کۆنتڕۆڵکردنی میدیا، دادوەری و دامەزراوە گشتییەکان دەدات. کەواتە کێشەکە لە هەبوونی ناوەندێکی بڕیاردانی بەهێزدا نییە، بەڵکو لە نەبوونی سنوورە دەستووری و یاساییەکاندایە کە ڕێگری بکەن لە گۆڕانی دەسەڵات بۆ ئامرازێکی ستەمکاری.
گرنگە ئاماژە بەوە بکرێت کە مەرکەزییەت ڕەنگە لە هەندێک قۆناغدا پێویستییەکی نیشتمانی بێت، بەتایبەت لەو دەوڵەتانەی ڕووبەڕووی ئاستەنگی ئەمنی یان دابەشبوونی سیاسی یان قەیرانی ئابووری دەبنەوە، وەک عێراق بۆ نموونە. ئەو دەوڵەتەی بەدەست لاوازیی دامەزراوەکان یان بڵاوبوونەوەی چەکی دەرەوەی یاسا دەناڵێنێت، هەندێک جار پێویستی بە بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەند هەیە بۆ چەسپاندنی ڕێسا و پاراستنی یەکپارچەیی وڵات. بەڵام سەرکەوتنی ئەم مۆدێلە بەستراوەتەوە بە ڕێزگرتن لە دەستوور، هەبوونی دامەزراوەی چاودێریی سەربەخۆ، و ڕەخساندنی بوار بۆ بەشداریی سیاسی و جەماوەری.
لە بەرامبەردا، زیادەڕۆیی لە لامەرکەزییەتدا بەبێ هەبوونی دەوڵەتێکی بەهێز، ڕەنگە ببێتە هۆی ئەنجامی مەترسیدار، وەک دەستێوەردان و دژبەری لە دەسەڵاتەکان، یان پارچەپارچەبوونی بڕیاری نیشتمانی، یان سەرکەوتنی ناوەندەکانی هەژموونی ناوخۆیی کە بەدەر لە بەرژەوەندیی گشتی ڕەفتار دەکەن. هەر بۆیە، هاوسەنگیی نێوان مەرکەزییەت و لامەرکەزییەت یەکێکە لە گرنگترین توخمەکانی بونیادنانی دەوڵەتی هاوچەرخ؛ چونکە دەوڵەت پێویستی بە ناوەندێکی بەهێز هەیە کە یەکپارچەیی وڵات بپارێزێت، و لە هەمان کاتدا پێویستی بە ئیدارە خۆجێییەکان هەیە کە خاوەن دەسەڵاتی خزمەتگوزاری و گەشەپێدان بن تا پێداویستییەکانی هاووڵاتیان دابین بکەن.
ئەزموونە نێودەوڵەتییەکان دەیسەلمێنن کە دیموکراسی پەیوەندیی بە شێوازی کارگێڕییەوە نییە، هێندەی پەیوەندیی بە سروشتی سیستەمە سیاسییەکەوە هەیە. دەوڵەتی مەرکەزی هەیە کە خاوەنی بەرزترین ئاستی ئازادی و شەفافیەتە، و دەوڵەتیش هەیە کە بەدەست ستەمکارییەوە دەناڵێنێت سەرەڕای پەیڕەوکردنی سیستەمی لامەرکەزی. پێوەرە ڕاستەقینەکە بریتییە لە هەبوونی دەستوورێکی ڕێزلێگیراو، دادوەرییەکی سەربەخۆ، هەڵبژاردنی پاک و بێگەرد، ئازادیی میدیا و لێپرسینەوە لە گەندەڵکاران.
تێکەڵکردنی مەرکەزییەت و دیکتاتۆرییەت هەندێک جار دەبێتە هۆی تێگەیشتنێکی هەڵە بۆ سروشتی دەوڵەتی هاوچەرخ. مەرکەزییەت دوژمنی دیموکراسی نییە ئەگەر یاسا و دامەزراوەکان حوکمی بکەن، بەڵکو ڕەنگە ئامرازێکی پێویست بێت بۆ پاراستنی دەوڵەت و بەدیهێنانی سەقامگیری. بەڵام دیکتاتۆرییەت مەترسییەکی ڕاستەقینەیە، چونکە ئیرادەی گەل دەسڕێتەوە و چارەنووسی دەوڵەت دەخاتە دەستی دەسەڵاتێک کە ناچێتە ژێر لێپرسینەوە. لێرەوە دەبێت جیاوازی بکەین لە نێوان "هێزی دەوڵەت" و "چەوساندنەوەی دەوڵەت"؛ چونکە یەکەمیان پێویستییە بۆ بونیادنانی نیشتمان، بەڵام دووەمیان ڕێگایەکە بەرەو هەرەسهێنانی..
