نەرمین موفتی
هەمیشە پرسیارێکی سادە خەیاڵی سەرقاڵ کردووم، بەڵام ئەم پرسیارە دەرگای ئاڵۆز بۆ تێگەیشتن لە واقیعی عێراق دەکاتەوە، ئەویش ئەوەیە: بۆچی گەندەڵکاران لە سزا ناترسن؟ بۆچی لەسەر ڕێگای گەندەڵی بەردەوام دەبن سەرەڕای ڕوونیی ئەنجامەکانی، و سەرەڕای ئەوەی کۆمەڵگە دەیانناسێت و مێژووەکەیان دەزانێت؟
لە سەرەتادا وادیارە وەڵامەکە ڕاستەوخۆ بێت؛ چونکە سزا غایبە یان لاوازە. بەڵام ئەم لێکدانەوەیە، سەرەڕای ڕاستییەکەی، بەتەنها بەس نییە بۆ تێگەیشتن لەم دیاردەیە. زۆر وڵات هەن کە یاسا تێیاندا لاوازە، بەڵام گەندەڵی تێیاندا ناگاتە ئەم ئاستە لە بوێری و خۆنواندن.
لە عێراقدا، چەندین هۆکار تێکەڵ دەبن؛ لاوازیی دامەزراوەکان، تێکەڵبوونی سیاسەت و دەوڵەت، و هەبوونی تۆڕەکانی هەژموون کە پارێزگاری لە یەکتر دەکەن، هەموو ئەمانە وا دەکەن بیرۆکەی لێپرسینەوە کەمتر یەکلایەنە بێت. لە زانستی ڕەفتارناسیدا، توندیی سزا گرنگترین شت نییە، بەڵکو "دڵنیایی لە ڕوودانی سزا" گرنگە. کاتێک ئەم دڵنیاییە لاواز دەبێت، ترسیش وردە وردە پاشەکشە دەکات. بەڵام لایەنێکی قووڵتر لە یاسا و سیاسەت هەیە.
بۆچی هەندێک کەس سەروەت و سامانێک کۆدەکەنەوە کە چەندین ئەوەندەی پێداویستیی خۆیانە؟ مرۆڤ ناتوانێت لە بڕێکی دیاریکراو زیاتر بخوات، و تەنها لە یەک ماڵدا دەژی. کەچی، هەندێک کەس بێ سنوور لەسەر کۆکردنەوە بەردەوام دەبن. لەم قۆناغەدا، پارە لە ئامرازێک بۆ ژیان دەگۆڕێت بۆ هێمایەک بۆ هێز. دەبێتە هۆکارێک بۆ هەژموون، کڕینی وەلائەکان، دروستکردنی پارێزبەندی و چەسپاندنی پێگەی کۆمەڵایەتی. ئیتر پرسیارەکە ئەوە نییە "چەندم پێویستە؟" بەڵکو ئەوەیە "تا چەند دەتوانم کۆنترۆڵ بکەم؟". بە تێپەڕبوونی کات، کۆکردنەوەی سامان دەبێتە جۆرێک لە "ژماردنی خودی"، کە تێیدا ژمارەکە خۆی دەبێتە ئامانج، نەک ئەو خۆشگوزەرانییەی کە نوێنەرایەتی دەکات. لە هەندێک حاڵەتیشدا، بەتایبەت لەو کۆمەڵگانەی تووشی شڵەژانی درێژخایەن بوون، پاڵنەرێکی دیکە دەردەکەوێت کە ئەویش "ترس لە داهاتوو"ە؛ کۆکردنەوەی لەڕادەبەدەری سامان دەبێتە هەوڵێک بۆ دروستکردنی قەڵغانی بەرگری بەرامبەر بە نادیاریی داهاتوو، تەنانەت ئەگەر ئەم کۆکردنەوەیە لە دەرەوەش وەک کارێکی نالۆژیکی دەربکەوێت.
بەڵام ئەوەی زیاتر سەرنج ڕادەکێشێت ئەوەیە کە هەندێک گەندەڵکار ئەوەی هەیانە ناشارنەوە، بەڵکو هەندێک جار بە ڕوونی نیشانی دەدەن؛ کۆشک، کاروانەکان، وەبەرهێنانەکان و دیاردەکانی هەژموون. لێرەدا پارە دەبێتە پەیامێکی کۆمەڵایەتی کە دەڵێت "من پارێزراوم". وەک ئەوەی گەندەڵی تەنها بە کۆکردنەوەی پارە تێر نەبێت، بەڵکو پێویستی بە ڕاگەیاندنی توانای "ڕزگاربوون لە لێپرسینەوە"ش هەبێت. لێرەشدا پرسیارێکی دیکە سەرهەڵدەدات کە گرنگییەکەی کەمتر نییە: بۆچی گەندەڵکار شەرم ناکات؟
لە کۆمەڵگە تەقلیدییەکاندا، "شەرمی کۆمەڵایەتی" ڕێگرێکی بەهێز بوو. مرۆڤ لە ڕوانینی کەسوکار و دراوسێکانی دەترسا و حیسابی بۆ ناوبانگی خۆی لەناو خەڵکدا دەکرد. بەڵام ئەمڕۆ، ئەم هێزە وردە وردە لەبەردەم پارە و هەژمووندا پاشەکشەی کردووە. هەرچەندە دەسەڵات زیاد بکات، ژمارەی ئەو کەسانە کەم دەبێتەوە کە بوێریی ڕووبەڕووبوونەوە یان تەنانەت ڕەخنەگرتنیان هەبێت.
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی گەندەڵیدا، پێوەرەکانی خودی کۆمەڵگەش دەست بە گۆڕان دەکەن. لەبری پرسیاری "ئەمەت لەکوێ بوو؟"، هەندێک جار پرسیارەکە دەبێتە "چۆن توانی دەستی بکەوێت؟". بەم شێوەیە گەندەڵی لە عەیبەوە دەگۆڕێت بۆ واقیعێکی ئاشنا، و لە فەزیحەوە دەبێتە هەواڵێکی ڕۆژانە کە چیتر تووشی شۆکمان ناکات.
بەڵام بەشە ترسناکەکە ئەوەیە کە زۆرێک لە گەندەڵکاران هەر خۆیان بە گەندەڵکار نابینن. ئەوان کردەوەکانیان بە شێوازی جیاواز پاساو دەدەن، بۆ نموونە: "هەمووان وا دەکەن"، "ئێمە شایستەین"، یان "ئەمە مافە فەوتاوەکانمانە". لەگەڵ دووبارەبوونەوەی پاساوەکاندا، هەستی تاوانباری و شەرمکردن وردە وردە نامێنێت. لەم چوارچێوەیەدا، گەندەڵی تەنها نابێتە کردەوەی تاکەکەسی، بەڵکو دەبێتە سیستەمێک کە بەهاکانیش سەرلەنوێ دادەڕێژێتەوە.
گەندەڵی لەوپەڕی حاڵەتەکانیدا تەنها لە پارەدا کورت نابێتەوە، بەڵکو پەلدەکێشێت بۆ بەکارهێنانی پۆستەکان وەک ئامرازی هەژموون، و بەکارهێنانی ئایینپەروەری یان دروشمە ئەخلاقییەکان وەک پەردەیەکی کۆمەڵایەتی، تەنانەت ڕەنگە هەمان پەردە بۆ پاساودانی توندوتیژی یان شاردنەوەی بەکاربهێنرێت. لەم قۆناغەدا، کێشەکە تەنها لە تاکەکەسەکاندا نامێنێتەوە، بەڵکو لە گۆڕانی پێوەرە گشتییەکاندایە بۆ ئەوەی چی ڕاستە و چی هەڵەیە.
ترسناکتریش لە هەموو ئەمانە، ئەوەیە کە ئەم سیستەمە ڕەنگە لەبەرچاو و بە ئاشکرا کار بکات، نەک تەنها لە پەنهانیدا، و وەک بەشێک لە واقیعی کارگێڕی و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەربکەوێت. هەر بۆیە، ڕەنگە گرنگترین پرسیار ئەوە نەبێت "بۆچی گەندەڵکار دەدزێت؟" و "بۆچی لە سزا ناترسێت؟"، بەڵکو ئەوە بێت کە "چۆن مرۆڤ دەگاتە قۆناغێک کە تێیدا ترس و شەرم بەیەکەوە لەدەست بدات، و گەندەڵی بۆ ئەو ببێتە سیستەمی ژیان نەک حاڵەتێکی ناوازە؟". تەنها ئەو کاتە دەتوانرێت لە قووڵایی قەیرانەکە تێبگەین، نەک وەک ڕووداوێکی گەندەڵی، بەڵکو وەک گۆڕانکارییەک لە بنەما ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییەکان خۆیدا.
لە کۆتاییدا، گەندەڵی لە ناشیرینترین وێنەکانیدا، تەنها لادانێکی کارگێڕی یان دارایی نییە، بەڵکو "دایکی هەموو پیسییەکانە" کە دەرگا بۆ هەموو ئەوانەی دوای خۆی دەکاتەوە؛ لە شێواندنی ڕاستی و شەرعیەتدان بە درۆ، تا دەگاتە گۆڕینی ئایینپەروەری بۆ دەمامک، و پاساودانی توندوتیژی یان داپۆشینی. کاتێک پیسییەکان بەم شێوەیە پێکەوە گرێ دەدرێن، گەندەڵی چیتر حاڵەتێکی جیاکراوە نییە، بەڵکو ژینگەیەکی تەواوە کە واتای دەوڵەت و کۆمەڵگە و ویژدان پێکەوە سەرلەنوێ دادەڕێژێتەوە.
