بەغداد –- INA محەمەد تالیبی
دەستەی نیشتمانی بۆ چاودێریی ئەتۆمی، تیشکدەرەوە، کیمیایی و بایۆلۆژی، ئەمڕۆ سێشەممە جەختی کردەوە کە عێراق خاوەنی لێهاتوویی و شیاوییە بۆ دروستکردنی وێستگەی ئەتۆمی، لە هەمان کاتدا ئاماژەی بەوە دا کە پێوەرە نێودەوڵەتییەکانن کە دیاریکردنی شوێنەکان یەکلا دەکەنەوە.
فازڵ حاوی مەزبان سەرۆکی دەستەی نیشتمانی بۆ چاودێریی ئەتۆمی، تیشکدەرەوە، کیمیایی و بایۆلۆژی، بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: "هەر شوێنێک دەکرێت ببێتە پێگەیەک بۆ دروستکردنی وێستگەیەکی ئەتۆمی، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی پێویستە پشکنین و پێوانەکردن لە لایەن بەرزترین تاقیگەکانەوە ئەنجام بدرێت، چونکە بەردەوام پێوەر و سنووردارکردنی نوێ زیاد دەکرێن بەپێی ڕووداو و ئەزموونە جیهانییەکان، وەک ڕووداوەکەی فۆکۆشیما لە ژاپۆن، و هەروەها کاریگەریی ئەو بوومەلەرزانەی کە ساڵی ڕابردوو لە تورکیا ڕوویاندا".
وتیشی: "ئەوەی لە فۆکۆشیما ڕوویدا دەرەنجامی بارودۆخێکی نائاسایی بوو کە خۆی لە ڕوودانی تسۆنامی و پچڕانی ساردکەرەوەدا دەبینییەوە، ئەمەش بووە هۆی حەواندنەوەی (توانەوەی) سووتەمەنییەکە و دروستبوونی کێشەیەکی گەورە؛ لەسەر ئەم بنەمایەش، ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم پێوەرێکی نوێی بۆ دیزاینکردن سەپاند کە پێویستی بە لەخۆگرتنی چەقی کارتێکەرەکە (مفاعل) هەیە لە کاتی ڕوودانی توانەوەدا".
ڕوونیشیکردەوە کە "هەر کۆمپانیایەک دیزاینێکی تایبەت بە خۆی پێشکەش دەکات و ئەم دیزاینەش دەخرێتە ژێر پرۆسەی ڕەزامەندییەوە، لە کاتێکدا ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم پێوەرەکان نوێ دەکاتەوە و بۆ بەرزترین ئاست بەرز دەکاتەوە"، ئاماژەی بەوەش دا کە "ئاژانسەکە مەرجی گەورە و درێژی هەیە کە پشت بە یاسا، ڕێساکان، سیستەمە کارپێکراوەکان، ئەو پێکهاتە ڕێکخراوەییانەی کە کارەکە ڕێکدەخەن، بنەمای فریاگوزاری، خۆپاراستن لە تیشکدانەوە، ئاسایشی ئەتۆمی، بەڕێوەبردنی پاشماوەکان، و دارایی دەبەستێت؛ جگە لە کۆمەڵێک ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی کە عێراق پابەندە بە چوونە ناوپۆڕیانەوە".
ئاماژەی بەوەش کرد کە "عێراق خاوەنی توێژینەوەی سەرەتایی و توێژینەوەی پێشووتری هەیە کە دەگەڕێنەوە بۆ ساڵانی هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، بەڵام پێویستیان بە نوێکردنەوە هەیە بە شێوازێک کە لەگەڵ گەشەسەندن و پێوەرە هاوچەرخەکاندا بگونجێت".
باسی لەوەش کرد، "هەر کۆمپانیایەک و بەپێی پەرەپێدانی دۆخەکە پێوەرەکانی خۆی دەستنیشان دەکات بەپێی ئەو دیزاینەی بەکاردێت، و بابەتەکە پێویستی بە کارێکی درێژخایەن هەیە، چونکە بنیاتنانی کەرتی ئەتۆمی پشت بە کەڵەکەبوونی ئەزموون و دامەزراوەکان دەبەستێت؛ ئێستا وڵاتان بەرەو خاوەندارێتی بەرنامەی ئەتۆمی هەنگاو دەنێن، لەوانەش ئێران، تورکیا، ئوردن، سعوودیە، ئیمارات و میسر، ئەم بابەتەش تەنیا بژاردەیەک نییە بەڵکو بەستراوەتەوە بە پێوەرە تەکنیکییەکان و پێویستیی وڵاتان بە وزەیەکی پاک و جێگیر"، لایەنی بەوەش کرد کە "سەرجەم کۆمپانیا جیهانییەکان توانای دیزاینکردنی ئەو وێستگانەیان هەیە کە چارەسەری کێشە تەکنیکییە جۆراوجۆرەکان دەکەن".
ئەوەشی خستەڕوو، "بەرهەمهێنانی وزەی ئەتۆمی لە ئێستادا دەگاتە نزیکەی ٢٧ هەزار مێگاوات، و پێشبینی دەکرێت لە ساڵی ٢٠٤٠دا لە ١٠٠ هەزار مێگاوات تێپەڕێت"، ڕوونیشیکردەوە کە "پێویستە بەشێک لە پێداویستییەکان بە وزەیەکی پاک دابین بکرێت کە بە بەردەوامییەکەی جیادەکرێتەوە، بەتایبەت کە نرخەکانی سووتەمەنی یۆرانیۆم لەسەر ئاستی جیهان جێگیرن بە بەراورد بە نەوت کە بەهۆی قەیرانە سیاسییەکانەوە کاریگەریی لەسەر دروست دەبێت".
ئاماژەی بەوەش دا کە "تەمەنی وێستگەی ئەتۆمی لە نێوان ٦٠ بۆ ٨٠ ساڵدایە و ڕەنگە بگاتە ١٠٠ ساڵیش، بەڵام تەحەدیی سەرەکی لە پێویستی بە سەرمایەیەکی گەورە لە قۆناغی یەکەمی دروستکردندا خۆی دەبینێتەوە، و دوای تێپەڕبوونی ساڵان وێستگەکە دەست دەکات بە پڕکردنەوەی خەرجییەکانی خۆی".
ڕوونیشیکردەوە کە "هەر دیزاینێک دەتوانێت چارەسەری بارودۆخی دیاریکراو بکات، چ لە سیستەمی ساردکردنەوەدا بێت یان جۆری ساردکردنەوەکە، چونکە بۆ هەر کێشەیەک چارەسەری ئەندازیاری هەیە لەگەڵ پابەندبوونی تەواو بە پێوەرەکانی سەلامەتی"، ئاماژەی بەوەش کرد کە "بابەتەکە سەرەتا پێویستی بە دامەزراندنی دەستەی چاودێریی ئەتۆمی هەیە، و پاشان تەواوکردنی دامەزراندنی دامەزراوەکانی وزەی ئەتۆم و ئەو یاسا، ڕێسا و ڕێنماییانەی کە ئەم کەرتە بە وردەکارییەوە ڕێکدەخەن".
جەختیشی کردەوە کە "یەکێک لە دیارترین هەنگاوەکانی بنیاتنانی ئەم کەرتە، سەردانەکەی سەرۆکی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم بوو بۆ عێراق پێش دوو ساڵ، کە تێیدا پشتگیریی ئاژانسەکەی بۆ یارمەتیدانی عێراق دەربڕی، سەرەڕای پاڵپشتیی ئەمریکای دواهەمین بۆ ئەم دۆسیەیە"، ڕوونیشیکردەوە کە "کارکردن لەسەر ڕێسا و ڕێنماییەکان بەشێکی گرنگە لە چارەسەرەکانی کێشەی بەرهەمهێنانی کارەبا".
ئاماژەی بەوەش کرد کە "وزەی ئەتۆمی کارەبایەکی پاک، جێگیر و خاوەن متمانەی بەرز دابین دەکات، و لە بەدرێژایی ساڵدا کار دەکات، بەڵام پێویستی بە کارێکی بەردەوام هەیە، و ئەو ماوە واقیعییەی بۆ جێبەجێکردنی پێداویستییە بنەڕەتییەکان پێویستە نزیکەی دە ساڵە".
باسی لەوەش کرد کە "ئەم بژاردەیە لە سەرەتادا تێچووی زۆرە، بەڵام لەسەر مەودای دوور تێچووی بەرهەمهێنانی یەک مێگاوات کەمتر دەبێت لە بژاردەکانی دیکە، جگە لەوەی سووتەمەنی بەردینی دەبێتە هۆی پیسبوونی ژینگە، لە کاتێکدا وزەی ئەتۆمی بژاردەیەکی پاکە و هیچ دەردانی گازێکی تێدا نییە".
مەزبان جەختی کردەوە کە "بەرزترین پێوەرەکانی سەلامەتی پشت بە هێڵەکانی بەرگریی فرەجۆر دەبەستن کە دەگەنە هەشت هێڵی بەرگری بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەر دۆخێک یان کێشەیەک، چونکە بۆ هەر ئەگەرێک چارەسەر و بژاردەی بەرگری، ئەندازیاری و ئەمنی هەیە"، هاوكات وتیشی: "وێستگەکانی وزەی ئەتۆمی هاوچەرخ نوێترین تەکنەلۆژیا و ئامێرەکان بەپێی بەرزترین ئاستی سەلامەتی بەکاردەهێنن، و ئەوەی لە فۆکۆشیما ڕوویدا دۆخێکی سەروو سروشتی بوو کە لە ناو بارودۆخە ئاساییەکانی دیزاینەکەدا هەژمار نەکرابوو".
سەبارەت بە دارایی و پارەدارکردن، ڕوونیکردەوە کە "چەندین بژاردە هەن بۆ دروستکردنی وێستگەکان، لەوانە ئەزموونی ئیمارات کە شێوازی جێبەجێکردنی تەواوەتی گرتەبەر (بە شێوازی کلیل بە دەست)، و ئەزموونی میسر کە قەرزێکی لە کۆمپانیای جێبەجێکارەوە بەدەستهێنا، جگە لە بژاردەیەکی دیکە کە تێیدا لایەنی جێبەجێکار بەرپرسیار دەبێت لە دارایی، و عێراقیش شیاوە بۆ هەڵبژاردنی نموونەی گونجاو".
