وەزیری پێشووتری ڕۆشنبیری
حەسەن نازم
لە سەر ڕێبازی پێشینان و ڕێبازەکەیان لە ئاخافتنی ڕەمزیدا، لە چیرۆکەکانی ئیسۆپ (حەکیمی یۆنانی، کۆچی دوایی 564 پ.ز)، و چیرۆکەکانی کلیلة ودمنة، و الأدب الكبير والأدب الصغيری عەبدوڵڵای کوڕی موقەفەع (کۆچی دوایی 142 ک)، حیکمەتێکی مرۆیی هەیە کە مرۆڤایەتی لە مێژووی درێژی خۆیدا لەسەر ئەم زەوییە پێیدا تێپەڕیوە؛ حیکمەتێک کە ئەدەبی ڕەمزی و ئەدەبی حیکمەت وتوویەتی، ئەوەی چیرۆکەکەمان بە پەند و ئامۆژگاریی ئەخلاقی بۆ تێکەڵ دەکات، و لەم وتارەشدا پەندە ئەخلاقییەکە لە بابەتی تەماح و چاوبرسێتیدایە.
ئیسۆپ لە چیرۆکی "قازە هێلکە زێڕینەکە"دا وتوویەتی و کوڕی موقەفەعیش لە چیرۆکی "مەیموون و کیسەڵەکە" لە کلیلة ودمنة و چیرۆکەکانی تردا وتوویەتی. بۆ مەبەستی ئەم وتارە کورتە، تەنها بە پێشکەشکردنی دەقی چیرۆکی "قازە هێلکە زێڕینەکە" کە یەکێکە لە چیرۆکەکانی ئیسۆپ دەستپێدەکەم و ئاماژەش بە یەکێک لە چیرۆکەکانی کلیلة ودمنة دەکەم. چیرۆکی قازە هێلکە زێڕینەکە دەڵێت: "ڕۆژێک لە ڕۆژان، کاتێک جووتیارێک پشکنینی بۆ هێلانەی قازەکەی دەکرد، هێلکەیەکی زەردی درەوشاوەی تێدا دۆزییەوە. کاتێک هەڵیگرت، وەک قورقوشم قورس بوو. جووتیارەکە کەمی ماوبوو هێلکەکە فڕێ بدات؛ چونکە پێی وابوو فێڵێکە کەسێکی گاڵتەجار پێی کردووە، بەڵام دوای پێداچوونەوە بڕیاریدا لەگەڵ خۆی ببیاتەوە بۆ ماڵەوە. لەوێ دەستبەجێ بۆی دەرکەوت کە هێلکەیەکی زێڕی خالسە، خۆشحال بوو و شادمانی دایپۆشی، و هەموو بەیانییەک هەمان شت ڕووی دەداوە.
دوای ماوەیەکی کەم، پیاوەکە لە ڕێگەی فرۆشتنی هێلکە زێڕینەکانییەوە بوو بە دەوڵەمەند. بەڵام کاتێک بوو بە دەوڵەمەند، بوو بە کەسێکی تەماحکار. کە بیری کردەوە بەیەکجار هەموو ئەوەی قازەکە دەتوانێت لە هێلکەی زێڕین بیدات دەستی بکەوێت، قازەکەی سەربڕی و سکی هەڵدڕی، بەڵام هیچی تێدا نەدۆزییەوە. چاوبرسی کەمی مابوو زیان لە گیانی خۆشی بدات". بەڵام چیرۆکی "مەیموون و کیسەڵەکە" لە کلیلة ودمنةدا، پەندەکەی لەم وتەیەیە: "کەسی قانیع و ڕازی بە ئاسوودەیی و دڵنیایی دەژێت، و خاوەن حەز و چاوبرسێتی تا بمێنێت لە ماندوێتی و ڕەنجدا دەژێت". هەردوو چیرۆکەکە، لای ئیسۆپ و کوڕی موقەفەع، دووپاتی دەکەنەوە کە چاوبرسێتی و تەماح و چەپەڵی، لای تەماحکاران و خاوەن بیرکردنەوەی خراپ، تەماحکار و چاوبرسی بەرەو فەوتان دەبات. بەداخەوە، ئەم مانایە ئەخلاقییە لە واقعدا غائیبە و لە چیرۆکەکاندا ئامادەیە.
کورتبڕی حیکمەتەکە بە زمانی یەکێک لە تیۆرسێنەکانی ئەدەب ئەوەیە کە "ئەوەی خاوەنی زۆر بێت و داوای زیاتر بکات، هەموو ئەوەی هەیەتی لەدەستی دەدات"، و ئەوەش مەبەستی چیرۆکەکەی ئیسۆپە. بەڵام ئەو جووتیارەی چیرۆکەکەی ئیسۆپ نە قازەکەی دزیبوو و نە هێلکە زەردە درەوشاوەکەی، موڵکی خۆی بوون، بەڵکو تەماحی لە زیاتر کرد و پەلەی لە دەوڵەمەندبوونی لەڕادەبەدەر کرد، بۆیە تەماحەکەی بوو بە وەباڵ بەسەرییەوە، ئەی چی بڵێیت بۆ کەسێک کە قازەکە و هێلکەکانیشی دەدزێت و پەلە لە زیاتر دەکات؟ چی بڵێیت بۆ قازەکەی عێراق و هێلکەکانی، و لە خوازەی باودا، چێڵە شیردەرەکەی عێراق کە گەندەڵکاران شیری دەدۆشن، و چاوبرسێتییان پاڵیان پێوە دەنێت بۆ دزیی زیاتر تا کار گەیشتە ئەوەی لە شاردنەوەی دزراوەکانیان، و قۆرخکردنی تاڵانکراوەکانیان، و شاردنەوەی ڕەشوەکانیان، و سڕینەوەی نیشانەکانی دەوڵەمەندییان دەستەپاچە بن، و ئەوان دەزانن کە وەک ئاگر لەسەر لوتکەی کێون، تەنانەت نەساڵ و باربەریش بەسەرهاتی سامانی حەرامیان دەزانن کە پێی مێژوو و ئاسوودەیی خۆیانیان لەدەستدا، و دزراوەکانیان و تورەکە پارەکانیان زەوت کران، و بوون بە گەورەی گەندەڵی و لە نێو بەندەکاندا ناو زڕان.
ئەوە گەندەڵیی بچووکە، گەندەڵی دزینی هێلکەی زێڕین لە قازە سپییەکەی عێراق، گەندەڵی گەورە بچووکەکان لەملا و لەولا، کە بەسەر ددانەی چرخی ماکینەی گەندەڵیی گەورەدا تێپەڕ دەبن، و گەندەڵیی گەورەش کۆنتڕۆڵکردنی قازەکەی عێراقە، ئەوەی زێڕ دەهێنێت و گەندەڵیی بچووک دەیڕاپێچێت، ئەوە "سیستەمی کارپێکردن"ی (operating system) گەندەڵیی بچووکە، ئەوەی لە وتارێکی پێشوودا ئاماژەم پێدا کە هاوکات بوو لەگەڵ هەڵمەتی حکومەت بۆ سەریان بە دەستگیرکردن و ڕاگرتن، و نێوونیشانەکەی "سێ ڕاستییەکە لەسەر دارە سەوزەکەی عێراق و دادپەروەری و گەندەڵی" بوو.
بەرەنگاربوونەوەی ئەم گەندەڵییە گەورەیە، واتە پاراستنی قازەکە و زێڕەکەی، ووردە ووردە دروست دەبێت، و هیواداریشین ووردە ووردە دروست ببێت، چونکە ماکینە گەورەکەی گەندەڵی، ئەگەر حکومەت بیوێت، ددانەکانی ووردە ووردە دەشکێن، ئەمە ئەو هیوایە ماوەیەیە کە هانی ڕووبەڕووبوونەوەی زیاتری گەندەڵی لە دەوڵەتی عێراقدا دەدات، و دادپەروەری لە کۆمەڵگەکەماندا بەدی دەهێنێت.
ئەم هیوایە لە عەقڵێکی پڕتێگەیشتندا دەمێنێتەوە وەک عەقڵی هاوسەری ئەو جووتیارەی لە چیرۆکەکەی ئیسۆپدا، کاتێک ڕێگری لە نەفامی و لە سكهەڵدڕینی قازەکە و لە تەماحکردن لە زۆرکردنی ئەوەی کە زۆرە و لە فرۆشتنی گیان بە شەیتان کرد.
گەندەڵیی گەورە تەنها حکومەت بەسەریدا زاڵ نابێت، سەرەڕای ئیرادە و سووربوونی، و بڕیاردان و پێداگیریی بە توانای خۆی، گەندەڵیی گەورە کۆڵەکەیەک بە ڕووی وەستاوەتەوە کە لاواز نابێت مەگەر بۆ ئەوەی بە بەهێزی بگەڕێتەوە، کۆڵەکەی دادوەری "بەرزترینە" لە نێوان کۆڵەکەکانی دەوڵەتدا، ئەوە یاساکانن کە هەرچەندە بدەرێن لە دیواردا، بەڵام بنچینەیان قایمە و دیواریان ناڕووخێت.
یاساکان ئەوانەن کە یاسا تێکچووەکان هەڵدەگێڕنەوە، ئەو یاسایانەی گەندەڵکاران پێیان وابوو "دەڕۆن"، یاساکان ڕایاندەگرن، و یاسای تر دادەمەزرێنن، بە مەبەستی دروستکردنی ڕۆشنبیرییەکی ئەخلاقیی نوێ، کە لە نوێوە بیدۆزێتەوە کە دزی کارێکی پاڵەوانێتی نییە، و کەسی دەستپاک بە "بێ کەڵک" وەسف نەکڕێت، و ڕەشوە شەرمەزارییە، و مالی حەڵاڵ ئەگەر زەکاتی لێ نەدرێت بە گەنجینەیەکی حەرام دادەنرێت کە خاوەنەکەی، لە کاتێکدا حەڵاڵیش بێت، مژدەی سزایەکی بەئازاری پێدەدرێت، "والذين يكنزون الذهب والفضة .." (التوبة، 34)، ئەی چی بڵێیت بۆ مالی حەرامی گەنجینەکراو بە زێڕ و زێو و کاغەز لەلایەن کەسانێکەوە کە گوایا بۆ پلە و بەکارهێنانی بە گەندەڵی لەبچووکییەوە هاتوونەتە دنیاوە و ڕۆشنبیریی گەندەڵکارە گەورەکانیان چەسپاندووە، و لۆژیک و نەریتی ئەوانیان لە ئاسانکاری و لێبوردەیی لەگەڵ گەندەڵیی بچووکدا بەمیرات گرتووە، و لە چەسپاندنی بەهاکانی دەستپاکی لە کۆمەڵگەدا غافڵ بوون.