بەغدا – INA
ئەمڕۆ دووشەممە، ڕاوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیران، مەزهەر محەمەد ساڵح، پێکهێنانی لیژنەیەکی بۆ ئامادەکردنی وڵات بۆ پەیڕەوکردنی بودجەی کارگێڕی و بەرنامەکان ڕاگەیاند.
ساڵح بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی (INA)ی ڕاگەیاند: بودجەی بەرنامەکان بە یەکێک لە سیاسەتە نوێیەکانی بودجەی گشتی لە جیهاندا دادەنرێت، کە تێیدا لە جیاتی تەنیا پابەندبوون بە ڕێساکانی خەرجکردن، زیاتر تیشک دەخرێتە سەر هەڵسەنگاندنی خودی خەرجییەکان.
ئاماژەی بەوەش کرد که: بودجە لە لایەنی داهاتەکانیەوە تەنیا لایەنێکە، بەڵام لایەنە هەرە مەترسیدارەکەی بریتییە لە خەرجییەکان، ڕوونیشی کردەوە کە بودجەی بەندەکان وەک بنەما دەمێنێتەوە تەنانەت لەناو بودجەی بەرنامەکانیشدا کە لە ساڵانی بیستەکانەوە تا ئەمڕۆ پشتی پێ دەبەسترێت.
ئەوەشی خستەڕوو: ئەمە بەواتای دەستبەرداربوون لە بودجەی بەندەکان نایەت، بەڵکو دەبێتە بەشێکی دانەبڕاو لە بودجەی بەرنامەکان، ئاماژەی بەوەش کرد کە خەرجکردنەکە لەسەر بەرنامەیەکی دیاریکراو دەبێت کە زیاتر لە جومگەیەک لەخۆدەگرێت، و ئامانجەکانی لەگەڵ دیاریکردنی تواناکان و چۆنیەتی گەیشتن بەو ئامانجە داراییانە دەستنیشان دەکرێن و خەرجکردنەکەش بۆ ئەو ئامانجە ئاڕاستە دەکرێت.
بۆ نموونە وتی: بەرنامەی بەرەنگاربوونەوەی هەژاری، چەندین وەزارەت تێیدا بەشدارن، ئەگەر ماوەیەکی دیاریکراوی هەبێت وەک پێنج یان دە ساڵ تا کۆتایی دێت و دواتر نوێ دەکرێتەوە، ئەوا پێویستی بە سەرچاوە، توانای مرۆیی، چینە بە ئامانجگیراوەکان و لایەنە بەشداربووەکان هەیە، و خەرجییەکانیش ئاڕاستە دەکرێن بۆ بەدیهێنانی دەرئەنجامەکانی بەرەنگاربوونەوەی هەژاری، ئاماژەشی بەوە کرد کە دوای گەیشتن بە دەرئەنجامەکان، قۆناغی هەڵسەنگاندن و ئەدا دەست پێدەکات کە ئایا بەڕاستی ئەم خەرجییانە ئامانجەکانی خۆیان پێکاوە یان نا.
دووپاتیشی کردەوە: لە بودجەی بەندە تەقلیدییەکاندا دوو بەش هەیە، یەکەمیان ئەوەیە کە خەرجکردنەکە بە شێوازێکی ڕێکخراو و بەبێ سەرپێچیی ڕێنمایییەکان کراوە، بەڵام لە بودجەی بەرنامەکاندا خەرجییەکە و دەرئەنجامەکانی هەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرێت کە ئایا ئەنجامی داواکراویان بەدەستهێناوە یان نا، بۆ نموونە بەرنامەی باخچەی ساوایان لە پارێزگایەک یان ناوچەیەکی دیاریکراو پێویستی بە باڵەخانە، منداڵان، پەروەردەکاران، مامۆستایان و ناوچەکانی تۆمارکردن هەیە لە باخچەکاندا، لێرەدا هەڵسەنگاندن دەکرێت بۆ ئەوەی ئایا خەرجییەکان تەنیا فەرمی بوون یان ئامانجەکانیشیان پێکاوە، ئەمەش پێی دەوترێت هەڵسەنگاندنی کارگێڕی، واتە هەڵسەنگاندنی بەرنامەکە و ئەدا، ئایا ئەداکە دروستە یان لادانی تێدایە، نەک تەنیا خەرجکردنێک بێت و کۆتایی بێت، وەک پێدانی مووچە بە سەرجەم فەرمانبەران بەبێ هەڵسەنگاندنی ئەوەی ئایا فەرمانبەرەکە کاری کردووە یان نا، کە ئەمەش مەترسیدارە.
ئەوەشی خستەڕوو: جیهان لە ئێستادا باس لە کارایی دەکات، و هیچ خەرجییەک ناکرێت ئەگەر قازانجێکی لێ نەکەوێتەوە، بیرۆکەکەش لێرەدایە، ڕوونیشی کردەوە کە ئەمە لەسەر بنەمای ئەوەی پێی دەوترێت (کۆی بەهای ئێستای پاک) بنیات دەنرێت، وەک ئەوەی تۆ ملیۆنێک دینار لە بەرنامەیەکدا خەرج بکەیت، ئەگەر خەرجت کرد دەبێت سوودێکی ماددی و کۆمەڵایەتیت پێببەخشێت و لە شتی دیکە بێ نیازت بکات.
ئاماژەی بەوەش کرد: ئەم پرۆسەیە پشت بە ژمێریارانی بواری ژمێریاریی حکومی دەبەستێت لەسەر بنەمای بەند و بەشەکان، کە تێیدا تێچووی بەرنامەکە و ئەو قازانجانەی لێی دەکەوێتەوە دەژمێردرێن بۆ هەڵسەنگاندنی بەرنامە گشتییەکە، لایەنێکی دیکەش ئەوەیە کە ئەم پرسە پێویستی بە ژمێریاران هەیە، بۆیە ئەو لیژنەیەی کە بۆ ئامادەکردنی وڵات بۆ بودجەی کارگێڕی و بەرنامەکان پێکهێنرا، یەکێک لە ڕاسپاردەکانی بۆ وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی ئەوە بوو کە بەشەکانی ژمێریاریی تێچووەکان لەسەر ئاستی خوێندنی سەرەتایی و باڵا فراوان بکات، بەڵام دەرئەنجامەکان سەرکەوتوو نەبوون.
جەختیشی کردەوە: گەیشتن بە بودجەی کارگێڕی، بەرنامەکان و ئەدا، سەرەتا پێویستی بە ناوەندیبوون هەیە، هەروەها پێویستی بە پاڵپشتیی ئەنجومەنی وەزیران هەیە بۆ وەزارەتی دارایی، لەگەڵ بوونی توانای ئەزموونی و کادر و گەنجانی پسپۆڕ لە بواری ژمێریاری و کارگێڕیدا کە پڕۆژەکان دابمەزرێنن و تەکنەلۆژیای زانیارییان لەگەڵدا بێت کە بۆ ئەم مەبەستە ئامادە کراوە.
ڕوونیشی کردەوە: پێویستە ئەم کارانە کۆبکرێنەوە و لەناو وەزارەتەکانی دارایی و پلان داناندا پەرت نەبن، و ئەوانەی نوێنەرایەتی کۆڵەکەی سەرەکی دەکەن لەگەڵ باقی دامەزراوەکانی دەوڵەتدا هاوپەیمانی ببەستن، ئەم پڕۆژەیەش پێویستی بە ئیرادەیەکی باڵای جێبەجێکردن هەیە، و ناکرێت بۆ فەرمانگە تەقلیدییەکان بەجێبهێڵدرێت چونکە بە تەواوی پڕۆژەیەکی شکستخواردوو دەبێت.
ئاماژەی بەوەش کرد: میسر پێویستی بە 10 ساڵ بوو و هێشتا نەگەیشتووەتە خاڵی کۆتایی، بەڵام ئوردن جۆرە تێکەڵاوکردنێکی لە نێوان بودجەی بەندە کۆنەکان و بەرنامە و کارگێڕیدا دروست کردووە.
سەبارەت بە کاتی ڕاگەیاندنی ئەم بودجەیەش، ساڵح ڕوونی کردەوە: دەکرێت (بودجەیەکی سێبەر) یان بودجەیەکی هاوتەریب پێشکەش بکرێت، و لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵاندا بۆ ماوەی پێنج ساڵ بەرەو قۆناغی گواستنەوە باشتر بێت، بەڵام بودجەی بەندەکان وەک خۆی دەمێنێتەوە، و ئەوەی پێی دەوترێت بودجەی سێبەر پێشکەش دەکرێت کە بودجەی بەرنامەکانە و ناچێتە ئەنجومەنی نوێنەران، بەڵکو وەک نموونە و بەڵگە بەکاردێت بۆ پیشاندانی بڕی پێشکەوتنەکان، و پێشکەوتنەکەش لەم ساڵەدا دەردەکەوێت.
لە کۆتاییدا وتی: بودجەی بەکارخستن لە عێراقدا زۆر گەورەیە و گۆڕینی بۆ بەرنامەکان کارێکی سەختە و پێویستی بە کات هەیە، بۆیە دەبێت سەرنج بخەینە سەر بودجەی وەبەرهێنان کە 20 بۆ 28 لەسەدی بودجە پێکدەهێنێت لەگەڵ بەشێک لە بودجەی بەکارخستن، و پێویستە ئەولەویەت بۆ ئەوان بێت.