زوهێر کازمی عەبدوڵڵا
دوای هەڕەشەکانی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران بە بۆردومانکردنی پرد و وێستگەکانی کارەبا و ژێرخانەکان، ئەو بەم لێدوانە ئاشکرایە تاوانێکی جەنگ ئەنجام دەدات کە لە ڕێککەوتننامەی جنێفی ساڵی 1949 و پرۆتۆکۆڵە زیادکراوەکانی سەر وێنا کراوە. یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی بە شێوەیەکی ڕاشکاو بە ئامانجگرتنی تۆڕەکانی ئاو، وێستگەکانی کارەبا و پردەکان قەدەغە دەکات و وەک ئامانجگەلێک دایاندەنێت کە نابێت رووبەڕووی بۆردومانی توند و وێرانکاری ببنەوە. ئاراستەکردنی هێرش بۆ سەر ئەو شوێنانە زیانی مەدەنیی زیادەڕۆ و بەمەبەست بە دانیشتووان دەگەیەنێت، و هەڕەشەی ئاشکرا بۆ ئەنجامدانی کارێکی لەو شێوەیە، نیشانەی سوکایەتیکردنە بە یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی و ژیانی هەزاران هاوڵاتیی مەدەنی، و تەحەدایەکە بۆ یاسا و پەیماننامە و نەریتە نێودەوڵەتییەکان. سەرۆکی ئەمریکا پشت بەوە دەبەستێت کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا واژۆی لەسەر ڕێککەوتننامەی ڕۆما نەکردووە کە تایبەتە بە دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان و تێیدا ئەندام نییە.
هەڕەشەی ئاشکرا بۆ ئەنجامدانی ئەم کارانە و ئاراستەکردنی هێرشی بەمەبەست دژی هاوڵاتیانی مەدەنی یان ئەو دامەزراوانەی بۆ ژیانی هاوڵاتیان پێویستن، بەگوێرەی دەقەکانی یاسای نێودەوڵەتی و ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان، بە تاوانێکی جەنگی ڕاشکاو و تەواو-کار یان (تەواو لە ڕووی بنەماکانەوە) دادەندرێت. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نابێت لە ئاست ئەم جۆرە تاوانانە بێدەنگ بێت. لەبەر ئەوەی ئێمە بانگەشەی پابەندبوون بەو یاسا نێودەوڵەتییانە دەکەین کە جیاوازی لەنێوان سەرۆکێک و سەرۆکێکی تر، یان دەوڵەتێک و دەوڵەتێکی تر ناکات، کەواتە پابەندنەبوونی ئەمریکا بە یاسای دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان، لە لێپرسینەوەی یاسایی نایبەخشێت. میکانیزمی لێپرسینەوە و دۆزینەوەی ئامرازی ڕێگریکردن بۆ سەپاندنی سزا بەسەر ئەنجامدەرانی ئەم جۆرە تاوانانەدا هەیە؛ هەرچەندە ئەنجومەنی ئاسایش دەسەڵاتی یاسایی هەیە کە کەیسەکە ڕەوانەی دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان بکات، بەڵام بەوپێیەی ئەمریکا ئەندامێکی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشە و مافی ڤیتۆی هەیە، پرۆسەی ڕاوەدوونانی یاسایی و ڕەوانەکردنەکە لە کاتی بەکارهێنانی مافی ڤیتۆدا ئاسان نابێت. بەڵام لە ڕابردوودا پێشینەی یاسایی هەیە کە ئەنجومەنی ئاسایش دژی سوودان و لیبیا گرتوویەتیە بەر سەرەڕای ئەوەی واژۆیان لەسەر یاسای دادگای نێودەوڵەتی نەکردبوو. هەرچەندە دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان دەسەڵاتی ڕاوەدوونانی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتانەی نییە کە واژۆیان لەسەر ڕێککەوتننامەی ڕۆما نەکردووە، مەگەر ئەوەی کەیسەکە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە بۆی ڕەوانە بکرێت. پێویستە لەسەر حکومەتی ئێران سکاڵا دژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تۆمار بکات، کە لە کەسایەتی سەرۆکەکەی "دۆناڵد ترەمپ"دا خۆی دەبینێتەوە، بە تۆمەتی پێشێلکردنی یاسای سزای نێودەوڵەتی.
هەندێک دەوڵەت (بەلجیکا، ئیسپانیا و ئەڵمانیا) بنەمای ڕاوەدوونانی ئەنجامدەرانی تاوانەکانی جەنگ پەیڕەو دەکەن، بێ گوێدانە ڕەگەزنامەیان یان شوێنی ئەنجامدانی تاوانەکە. ئایا یەکێک لەم دەوڵەتانە دەتوانێت ڕێکاری یاسایی دژی سەرۆکی ئەمریکا بگرێتە بەر؟ یان ڕێگریی هەیە کە ڕێگری لەوە دەکات؟ ئایا یاسای نێودەوڵەتی جیاکاری لەنێوان سەرۆکێکی ئەمریکی و سەرۆکێکی سوودانی قبوڵ دەکات؟ ئەگەر بابەتەکە کێشەیەکی یاسایی و سیاسی بێت، دەکرێت سکاڵاکان لەبەردەم دەستەی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ و لیژنەی یاسای نێودەوڵەتی لە نەتەوە یەکگرتووەکان بەرز بکرێنەوە، بۆ دەرکردنی ڕای ڕاوێژکاری و پێشنیارکردنی چارەسەری پێویست بۆ ئەم جۆرە کەیسانە، کە تەنها دەست لە بەرژەوەندییە ئابورییەکان وەرنادات، بەڵکو هاوڵاتیانی مەدەنی قوربانیی سەرەکیی ئەو هێرشانە دەبن.
ئەمڕۆ مرۆڤایەتی هەست دەکات پێویستییەکی زۆری بە پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی نێودەوڵەتی هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم پێشێلکاری، لووتبەرزی و هەڕەشەی وێرانکارییە یەک لایەنەیە؛ هاوپەیمانییەک لەو دەوڵەتانەی لە دەرەوەی هەژموونی ئەمریکان، تا مرۆڤایەتی هەست بکات کەسێک هەیە دەیپارێزێت و ڕووبەڕووی ئەوانە دەبێتەوە کە سوکایەتی بە یاسا و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان دەکەن. یاسای نێودەوڵەتی خاوەنی پێناسەکردنی تاوان و ناساندنیەتی، بەڵام میکانیزمی جێبەجێکردنی نییە، بەتایبەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی زلهێزەکاندا، ئەمەش کەلێنێکی پێکهاتەییە کە سیستەمی نێودەوڵەتی تا ئەمڕۆ دەستی تێوەرنەداوە و چارەسەری نەکردووە. یاسا نێودەوڵەتییەکان لەلایەن حکومەتەکانەوە پەسەند دەکرێن و پێیانەوە پابەند دەبن، و ناکرێت حکومەتەکان لە سەرووی یاساکانەوە بن یان جیاکارییان بۆ بکرێت بەپێی وەسفکردنیان وەک دەوڵەتی گەورە یان بچووک.
کۆنگرێسی ئەمریکا دەتوانێت دەسەڵاتەکانی جەنگ سنووردار بکات، کە ئەویش لە نوخبەیەک پێکهاتووە و چەندین کەسایەتییان تێدایە دژی ئەم جەنگە و بەردەوامیی وێرانکاری و مردنن. بەڵام مرۆڤایەتی ئەمڕۆ لەبەردەم دۆخێکی پێشێلکراودایە لەسەر ئاستی یاسایی، و سوکایەتیکردن بە هەموو پێوەرەکان لەسەر ئاستی سیاسی.